D-MALİ DURUM VE FİNANSMAN

KİT’lerin son beş yıla ait mali ve finansman durumları aşağıda incelenmiştir.

Yapılan analiz ve değerlendirmeler sonucu belirlenen sorunlara ve önerilere raporun VI’ıncı bölümünde yer verilmiş olup, Yüksek Denetleme Kurulu’nun denetimine tabi olan kuruluşların 2000 yılına ait kaynak ve varlıklarının ayrıntısı raporun 2 ve 3 numaralı ekinde gösterilmiştir.

1- Genel mali durum:

Bu bölümde yer alan çizelgelere ve değerlendirmelere mali kuruluşlar dahil edilmemiştir. 1999 yılına kadar bu bölümde değerlendirmelere alınmış olan mali kuruluşlarla ilgili tüm düzeltmeler, 1996-1998 yıllarına ait rakamlarda da yapılmış olduğundan, 1999 yılına kadar hazırlanan KİT Genel Raporlarında yer alan rakamlarla uyum aranmamalıdır.

KİT’lerin son beş yıla ait bilançoları üzerinde gerekli sadeleştirmeler yapılarak hazırlanan konsolide mali durumu gösteren veriler ve bu verilerden yararlanılarak hesaplanan bazı oransal göstergeler aşağıdaki 30 numaralı çizelgede mutlak değerler itibariyle gösterilmiştir.

Çizelge 30: KİT'lerin son beş yıllık mali durumu (*)

KİT’lerin 2000 yılı toplam kaynak ve varlıkları 1996 yılına göre %695,2 oranında artmıştır. Artış oranları bir önceki yılına göre, 1996 yılında %81,7, 1997 yılında %93,0 , 1998 yılında %86,1 , 1999 yılında ise %50,3 , 2000 yılında ise %47,3 oranında olmuştur. Kaynak ve varlıkların son beş yıllık ortalama artışı %71,7 iken, aynı dönemde ülkenin toptan eşya fiyatları ise ortalama %66,8 oranında artmıştır. Mukayese edilen yıllara ait kaynak ve varlıkların artış oranları ile toptan eşya fiyatlarındaki artış oranları aşağıda gösterilmiştir.

KİT’lerin kaynak ve varlıklarındaki ortalama artışın, toptan eşya fiyat ortalama artışının üzerinde olduğu görülmektedir.

Burada, enflasyon muhasebesi uygulanmaması nedeniyle yapılan analiz ve karşılaştırmaların yeterince sağlıklı olmamasıyla birlikte; değerlendirmeye alınan son beş yıl içinde bazı KİT’lerdeki özelleştirmeler sonucu varlıklarının azalmasına rağmen, kaynak ve varlıkların enflasyonun ortalaması üzerinde artmış olmasına; amortismana tabi maddi duran varlıkların yeniden değerlemeye tabi tutulması, yeni yatırımlar, sermaye artışı ve sermaye ödemeleri, görev zararı ve yardımlar gibi Hazine’ce yapılan ödemeler, KİT’lerin finansman yükü yüksek olan ticari banka kredileri ile SSK’ya olan borçlarının kapatılmasında kullanılmak üzere son yıllarda çıkarılan Özel Tertip Devlet Tahvilleri ve diğer faktörler neden olmuştur.

Mali kuruluşlar hariç KİT’lerin 2000 yılına ait kaynak ve varlıklarının sektörler itibariyle dağılımı aşağıdaki 31 numaralı çizelgede gösterilmiştir.

2000 yılı itibariyle KİT’lerin 22.329 trilyon  lira tutarındaki kaynaklarının; %14,3’ü uzun, %41,8’i kısa süreli olmak üzere toplam %56,1’i yabancı kaynaklardan, %43,9’u da öz kaynaklardan oluşmuştur. Çizelgede görülen 138.956 milyar lira tutarındaki yabancı kaynaklara sirayet eden zarar toplamı, yukarıdaki öz kaynak payının hesabında dikkate alınmıştır.

Sektörler arası düzeltme öncesi kaynak ve varlıklar toplamının %0,3’ü tarım, %67,5’i sanayi (madencilik,imalat,enerji), %32,2’si de hizmetler (ulaştırma-haberleşme, ticaret, diğer hizmetler) sektörlerine aittir.

a) Kaynaklar arasındaki ilişkiler:

KİT’lerin 1996-2000 yıllarına ait beş yıllık öz ve yabancı kaynaklarının durumu aşağıdaki grafikte gösterilmiştir.

Grafik 5 : Kaynakların Dağılımı

Grafikten de görüldüğü üzere, mali kuruluşlar hariç, kaynaklar toplamı içinde yabancı kaynakların payı oldukça yüksektir. Ancak, son beş yılın durumuna bakıldığında, 1996 yılında %41,8 olan öz kaynakların payı her yıl artarak 2000 yılında %43,9’a çıktığı, yabancı kaynak payının ise aynı oranda düştüğü, görülmektedir.

Yukarıdaki grafiğin dışında, kaynaklar toplamı içindeki uzun ve kısa süreli yabancı kaynakların payı ile öz kaynakların payı, 30 numaralı çizelgede ayrıca toplu olarak gösterilmiştir.

KİT’lerin son beş yıla ait öz kaynak unsurları, zararları ve net öz kaynakları aşağıdaki çizelge 32’de, sonraki çizelge 33’de ise yabancı kaynak unsurları, ayrıntılı olarak gösterilmiştir.

KİT’lerin öz kaynak unsurları çizelgesi incelendiğinde; öz kaynaklar toplamı içerisinde yeniden değerleme fonu ile ödenmiş sermaye payının yüksek olduğu, 1997 yılında dönem kârlarının öz kaynaklarda kalacak kısmının bulunmadığı, geçmiş yıllar ve dönem net zararlarının olumsuz etkisiyle toplam öz kaynakların 1996 yılında %32,4, 1997 yılında %19,7, 1998 yılında %21,2 ve 1999 yılında %22,3 ve 2000 yılında ise %28,2 oranında azalmasına neden olduğu görülmektedir.

Bir önceki yıla göre, 1996 yılında düşen ödenmiş sermaye payları daha sonraki yıllarda artarak %23,9’dan 2000 yılında %43,3’e yükselmiştir. Sermayedeki bu olumlu artışlar nedeniyle, 1996 yılında %21,7 olan geçmiş yıllar zararları oranı da düşerek 1999 yılında %12,4 , 2000 yılında da %15,3 olmuştur.

Öz kaynak birikiminde olumlu katkı sağlayan yeniden değerleme fonu ile ödenmiş sermaye artışlarının etkisi, KİT’lerin daha fazla yabancı kaynak kullanmamalarına katkı sağlamış gibi görülüyorsa da yeniden değerleme fonunun kuruluşlara reel olarak öz kaynak girişi sağlamadığından yabancı kaynak kullanmanın mali yüküne olumlu etkisi olmamıştır.

KİT’lerin yabancı kaynak unsurlarını gösteren çizelgenin incelenmesinden ise; son beş yıl içerisinde, toplam yabancı kaynaklar içerisindeki kısa süreli yabancı kaynak payının 14,2 puan arttığı, uzun süreli yabancı kaynak payının ise aynı oranda azaldığı, yine 1996 yılına göre 1999 yılında mali borçların 10,9 puan, ticari borçların 5,0 puan, diğer yabancı kaynakların 6,1 puan arttığı, buna karşılık vergi borçlarının 11,7 puan, diğer borçların 10,3 puan düştüğü, görülmektedir. Aynı çizelgede, yabancı kaynak unsurlarının 1999 ve 2000 yıllarına ait paylarına mukayeseli olarak ayrıca yer verilmiştir. Burada, toplam yabancı kaynakların 1999 yılına göre 2000 yılında %42,9 oranında artmıştır.

Diğer taraftan bazı sektörlerde yabancı kaynaklara sirayet eden zararlı kuruluşlar bulunmaktadır. 2000 yılında maden ve imalat sektörlerinden gelen 139 trilyon liralık yabancı kaynaklara sirayet eden zararların tutarı, bu yıldaki yabancı kaynaklar toplamının %1,1’ine isabet etmiştir.

KİT’lerin 1996-2000 yıllarına ait beş yıllık varlıklarının durumu aşağıdaki grafikte gösterilmiştir.

Yukarıda görüldüğü üzere, 1996 yılından itibaren hazır değerler hariç diğer varlık unsurları yaklaşık aynı seviyelerde artmış veya azalmıştır. Son beş yılda devamlı düşen bir seyir izleyen hazır değerlerin payı 1996 yılında %10,0 iken 2000 yılında %4,8 olmuştur. Diğer taraftan, 1999 yılına göre 2000 yılında 1,4 puan düşen stokların payı da 1996 yılına göre 2,2 puan artmıştır.

Çizelge 34’deki değerlerden de yararlanılarak KİT’lerin son beş yıla ait bağlı değerlerinin, paraya çevrilebilir ve hazır değerlerinin, varlıklar toplamı içindeki oranlarına aşağıda yer verilmiştir.

                                                     1996        1997     1998        1999       2000
                                                        %             %          %            %            %  
Bağlı değerler x 100
––––––––––––––––––––  =         57,5         53,1       50,9        53,6       55,3
Varlıklar toplamı

Paraya çevrilebilir ve
hazır değerler x 100
––––––––––––––––––––  =         42,5       46,9        49,1       46,4       44,7
Varlıklar toplamı

Gösterge rakamlarından, varlıklar toplamındaki bağlı değerlerin payının 1996 yılından 1998 yılına kadar her yıl düştüğü, bir önceki yılına göre son iki yılda ise arttığı; paraya çevrilebilir ve hazır değerler payının da üstteki göstergenin tersi olarak yükseldiği ve düştüğü görülmektedir.

KİT’lerin son beş yıla ait varlık unsurları dönen ve duran olarak, son iki yılın rakamları ise karşılaştırmalı olarak aşağıdaki 34 numaralı çizelgede gösterilmiştir.

Çizelge : 34 - KİT'lerin varlıklarının ayrıntısı (*)


(*) Mali kuruluşlar hariç.

KİT’lerin varlıklarının toplamı 1996 yılına göre 2000 yılında %695,2 oranında, bir önceki yılına göre ise; 1997 yılında %93,0, 1998 yılında %86,1, 1999 yılında %50,3, 2000 yılında da %47,3 oranında artmıştır. 2000 yılındaki varlıklar toplamının %42,5’i dönen, %57,5’i de duran varlıklardan oluşmuştur.

Çizelgeden, son iki yılın artış oranlarına bakıldığında, en yüksek oranlı artışın %72,9 ile Hazine’den alacaklarda olduğu, görülmektedir. Tüm varlık unsurları geçen yıla göre artmıştır.

c) Kaynaklarla varlıklar arasındaki ilişkiler:

Kaynaklarla varlıklar arasındaki ilişkileri ve yıllara göre izlediği seyri görmek üzere bazı göstergelere aşağıda yer verilmiştir.

KİT’lerin öz kaynakları bağlı değerlerini dahi karşılayamaz durumda olduğu, görülmektedir. Diğer bir ifade ile, KİT’lerin öz kaynaklarının tamamı bağlı değerlere tahsis edilmiş olduğu halde, bağlı değerlerin bir kısmı ile dönen varlıklarının tümü yabancı kaynaklardan oluşmuştur.

Yıllar itibariyle kısa süreli borçlarda meydana gelen artış ve azalış ile aynı dönemlerde hazır değerlerde meydana gelen artış veya azalış oranlarına bağlı olarak, hazır değerlerin borçları karşılama oranları, 1996 yılında %28 iken 2000 yılında %11’e düşmüştür. Genişletilmiş likidite oranları da son iki yılda düşmüş, ancak son üç yıldaki dönen varlıkların tutarı kısa süreli borçların tamamını karşılamıştır.

Kamu iktisadi teşebbüslerinde genel olarak;

-Yıl içinde gerçekleşen maliyet artışlarının aynı oranda satış fiyatlarına yansıtılamaması, kuruluşlar kendi öz kaynaklarıyla yatırımlarını hatta işletme faaliyetlerini karşılayamaması, finansman ihtiyaçlarını banka kredileriyle veya Hazine destekli kaynaklarla karşılamaya çalışmaları, işgücü verimliliklerinin ve işgücü maliyetlerinin yüksek oluşu, üretim tesislerinin ve teknolojilerinin eskimiş olması, tesislerin modernizasyonu, idame ve yenilenmesi için yatırımlara ihtiyaçları olduğu halde bu amaçla duyulan kaynağın olmaması,

-Özelleştirme kapsam ve programındaki kuruluşların; yıllarca süren ve bir türlü tamamlanamayan süreçteki durumları nedeniyle, bu kuruluşlarda çalışan personelin nitelik ve nicelik olarak gerilemiş olmaları, artan üretim maliyetleri nedeniyle rekabet güçlerinin düşmesi, sipariş alınamaması, yabancı kaynaklara ödenen faizlerin mali yükü, işletmecilik faaliyetlerinden elde edilen gelirin giderlerini karşılayamadığı için devamlı olarak Özelleştirme Fonu’ndan kaynak aktarılması, özelleştirmelerdeki her gecikmenin kamu kaynakları açısından devamlı mali yük teşkil etmesi,

-Tarımsal destekleme alımı yapmakla görevlendirilen KİT’lerin stoklarına bağlanan kaynakların fazla ve stok devir hızlarının düşük oluşu, görev zararlarının zamanında ödenmemesi ve öz kaynaklarının yetersiz olması nedeniyle yüksek maliyetli yabancı kaynak kullanmaları

nedenlerinden ve diğer birçok faktörlerden dolayı KİT’lerin mali yapıları ve finansman durumları olumsuz yönde etkilenmektedir.

2- Sektörler itibariyle mali durum:

KİT’lerin mali durumlarıyla ilgili olarak, gerek sektörler bazında yapılan incelemede, gerekse bu raporun 2 ve 3 numaralı eklerinde kaynak ve varlıkların ayrıntısı verildiğinden, sektörler itibariyle yapılan mali durum değerlendirmelerinde genel bilgilere yer verilmiştir.

2000 yılı KİT toplam kaynak ve varlıkları 55.218.107 milyar lira olup, bunun sektörlere göre dağılımı geçen yılın rakamlarıyla birlikte aşağıdaki 35 numaralı çizelgede gösterilmiştir.

KİT’lerin genel mali durumları sektörler itibariyle aşağıda değerlendirilmiştir.

a) Tarım sektörü:

Tarım sektöründe faaliyet gösteren TİGEM, 2000 yılında KİT’lerin kullanmış olduğu kaynak ve varlıkların %0,1’ine sahip olup, son beş yıldaki mali durumunu gösteren 36 numaralı çizelgeye ve bu çizelgede yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan bazı rasyolara aşağıda yer verilmiştir.

Çizelge 36 : Tarım sektörünün son beş yıllık mali durumu

Sektörün kaynakları ile varlıklarının son beş yıldaki durumu aşağıdaki grafiklerde gösterilmiştir.

Grafik 7 : Kaynakların Dağılımı

Grafik 8 : Varlıkların Dağılımı

Tarım sektöründe faaliyet gösteren tek KİT olan TİGEM, KİK statüsünde iken 4046 sayılı Kanunla 1994 yılında İDT statüsüne alınmıştır.

1999 yılına göre, 2000 yılında kuruluşun kaynak ve varlıkları %26,8 oranında artmıştır. Bu artış oranı 2000 yılı toptan eşya fiyat artışı oranının çok altında kalmıştır.

Sektörün, 2000 yılı kaynaklarının %46,8’i oranında 29,9 trilyon lirası öz, %53,2’si oranında 33,9 trilyon lirası da yabancı kaynaklardan oluşmuştur.

1999 yılına kadar dönemleri devamlı kârla sonuçlanan TİGEM’in, özellikle kuraklığın etkisiyle 1999 ve 2000 dönemleri zararla sonuçlanmıştır. Zararların olumsuz etkisine rağmen yine bu yıllarda artırılan ve ödenen sermayenin olumlu katkısıyla kuruluşun öz kaynak payında azalma olmamıştır.

Tarım sektöründe ekim yapılan tohumların tutarı yıl sonu itibariyle toprak altında yarı mamul niteliğinde bulunduğundan varlıklar içinde stokların oranı yüksek görülmektedir. Diğer taraftan, geçmiş yıllarda çiftçilere satılan tohumluk bedelleri zamanında tahsil edilemediğinden, kuruluşun mali durumunu olumsuz şekilde etkilemiştir.

Ülkemizde tohumluk ve damızlık üretimi-dağıtımı(satışı) yapmakla görevlendirilmiş tek kamu kuruluşu olan TİGEM, yıllarca 5254 Sayılı Kanun kapsamında Bakanlar Kurulu Kararları uyarınca T.C.Ziraat Bankası ile birlikte çiftçilere üstün nitelikli tohumluk ve damızlık vermiştir. 2001 yılında, tohumluk dağıtımının dayanağını düzenleyen 5254 Sayılı Kanunun , 4684 Sayılı Kanunla kaldırılması ve kamu bankalarının yeniden yapılandırılması sonucunda, yıllarca Hazine imkanları ile finanse edilen tohumluk dağıtma faaliyetlerinin finansmanı da sona ermiştir.

2- Sanayi sektörü:

Sanayi sektöründe faaliyet gösteren KİT’ler, 2000 yılında toplam KİT varlık ve kaynaklarının %29,2’si oranında 16.118.001 milyar liralık kısmını kullanmış olup, madencilik, imalat sanayii ve enerji alt sektörleri olarak aşağıda incelenmiştir.

a) Madencilik:

KİT statüsünde madencilik işletmeciliği yapan 8 kuruluşun 2000 yılı toplam kaynak ve varlıkları, tüm KİT’lerin kullandığı kaynak ve varlıkların %1,9’unu, sanayi sektörünün ise %6,4’ünü oluşturmuştur.

Madencilik işletmeciliğinin son beş yılına ait mali durumunu gösteren çizelgeye ve bu çizelgede yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan mali rasyolara aşağıda yer verilmiştir.

Çizelge 37 : Madencilik sektörünün son beş yıllık durumu

Madenciliğin kaynakları ile varlıklarının son beş yıldaki durumu aşağıdaki grafiklerde gösterilmiştir.

Grafik 9 : Kaynakların Dağılımı

Grafik 10 : Varlıkların Dağılımı

Madencilik işletmeciliğinde faaliyet gösteren KİT’lerin 2000 yılı toplam kaynak ve varlıkları 1996 yılı rakamlarına göre %494,2 oranında, 1999 yılına göre de %49,2 oranında artmıştır. 1999 yılına göre meydana gelen artışın, aynı yılın toptan eşya fiyat artış oranından 2,2 puan düşük olduğu görülmektedir.

Mali tablodan da görüleceği üzere, madencilik işletmeciliğinde 1996 yılından beri 2000 yılına kadar her yıl kaynaklar içindeki yabancı kaynakların payı düşmüş, öz kaynakların payı ise artmıştır. Bu duruma, KİT’lerin genel mali durumu alt başlığında yer verilen nedenlerin yanında, bazı kuruluşların sermayelerinde yapılan artışlar da neden olmuştur.

Madencilikte işletme faaliyeti gösteren DİVHAN A.Ş. ile  Türkiye Taşkömürü Kurumu’nun mali durumları bu sektörün genel mali yapısını olumsuz yönde etkilemektedir. Bu kuruluşların birikmiş zararları öz kaynaklarının yitirilmesine neden olduğu gibi, zararı yabancı kaynaklarına da sirayet etmiştir. TTK’nın sermayesi 2000 yılında 250 trilyon liradan 500 trilyon liraya yükseltilmiş ve tamamı ödenmiştir. Bu durum, kısa bir süre rahatlama sağlamış, ancak yabancı kaynaklara sirayet eden zararı ortadan kaldıramamıştır.

Diğer taraftan, TKİ, Etibank ve TPAO gibi kuruluşların kârla sonuçlanan dönemlerinin olumlu katkısı sektördeki öz kaynak payını artırmış, ancak sektörün yabancı kaynaklarına sirayet eden zararlılık durumunu giderememiştir.

b) İmalat sanayii:

Bu sanayii de faaliyet gösteren 31 kuruluşun toplam kaynak ve varlıkları, tüm KİT’lerin kullandığı kaynak ve varlıkların %12,6’sını, sanayi sektörünün ise %43,4’ünü oluşturmuştur.

İmalat sanayiinin son beş yılına ait mali durumunu gösteren çizelgeye ve bu çizelgede yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan mali rasyolara aşağıda yer verilmiştir.

Çizelge 38 : İmalat sektörünün son beş yıllık mali durumu

İmalat sanayiinin kaynakları ile varlıklarının son beş yıldaki durumu aşağıdaki grafiklerde gösterilmiştir.

Grafik 11 : Kaynakların Dağılımı

İmalat sanayiinde faaliyet gösteren KİT’lerin 2000 yılı toplam kaynak ve varlıkları, 1996 yılı rakamlarına göre %579,8 oranında, 1999 yılına göre de %57,0 oranında artmıştır. 1990 yılına göre 2000 yılında meydana gelen artış, aynı yılın toptan eşya fiyat artış oranının 5,6 puan üzerinde gerçekleşmiştir.

İmalat sanayiinde toplam kaynaklar içindeki yabancı kaynakların payı 1999 yılına kadar düştüğü, bir önceki yıla göre 1999 yılında 2,9 puan arttığı, 2000 yılında ise tekrar düştüğü, yukarıdaki 38 numaralı çizelgeden görülmektedir.

Kuruluşların sermayelerinde yapılan artışlar ve yapılan sermaye ödemeleri, sektörün toplam öz kaynak birikimine fazla katkı sağlayamadığından, 1997 yılından itibaren her yıl bu sektörde yabancı kaynaklara sirayet eden zarar oluşmuştur. Keza,bu sanayide faaliyet gösteren Sümer Holding, İskenderun Demir ve Çelik A.Ş., T.Şeker Fabrikaları A.Ş., TDÇİ, SEKA, TÜGSAŞ, EBK, KBİ ve Çay-Kur gibi kuruluşların 2000 dönemleri önemli tutarlarda zararla sonuçlanarak öz kaynakların daha fazla azalmasına neden olunmuştur. Yine bu sanayide oluşan dönem kârları toplamının yaklaşık %81’i tek başına TÜPRAŞ’a, %17’si de TEKEL’e aittir.

Geçmiş yıllarda dönemi kârla sonuçlanan T.Şeker Fabrikaları A.Ş., PETKİM gibi birçok kuruluşun son yıllardaki dönemleri zararla sonuçlanmış, bazı kuruluşların ise zararları biraz daha artmıştır.

Diğer taraftan, Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Destekleme İşleri’nin,yaprak tütün alım faaliyetlerinden dolayı, TEKEL’in konsolide stokları, tütün bedelinden ve tütün ihracatından görev zararı olarak Hazine’den alacakları artmıştır. TEKEL’in mali yapısı destekleme işlerinde kullanılan finansmanı karşılamaya yetmediğinden, vergi ve fon borçlarını ertelemek suretiyle yabancı kaynak kullanmakta ve katlandığı finansman yükünü destekleme hesabına intikal ettirerek, Hazine’den alacaklar hesabında takip etmektedir.

İmalat sanayinde, TEKEL gibi T.Şeker Fabrikaları A.Ş. ile Çay-Kur’un da hammadde alımından kaynaklanan ve öz kaynaklarının yetersiz olması nedeniyle yabancı kaynak kullanımından doğan finansman ve stok sorunları bulunmaktadır.

Özelleştirme kapsam ve programındaki EBK, Sümer Holding, SEKA vb. kuruluşlarda ise, fazla istihdam, sermaye yetersizliği, sipariş alınamaması, yüksek maliyetler nedeniyle rekabet güçlerinin olmaması gibi olumsuzluklar, bu kuruluşları daha fazla yabancı kaynak kullanmaya ve yüksek oranda faiz ödemeye itmekte dolayısıyla mali durumlarının bozulmasına neden olmaktadır.

Gerek 2000 dönem zararları, gerekse zararları yabancı kaynaklarına sirayet etmiş kuruluşların arasında, tarımsal destekleme alımı yapan imalatçı kuruluşlar ile işletmeleri özelleştirilmiş olduğu halde yıllardır özelleştirilmeleri tamamlanmayan KİT’lerin ağırlıklı olarak yer aldığı, görülmektedir.

c) Enerji:

Bu alt sektörde yer alan 2 kuruluşun 2000 yılı toplam kaynak ve varlıkları, tüm KİT’lerin kullandığı kaynak ve varlıkların %14,7’sini, sanayi sektörünün ise %50,2’sini oluşturmuştur.

KİT Enerji sektörünün son beş yılına ait mali durumunu gösteren çizelgeye ve bu çizelgede yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan mali rasyolara aşağıda yer verilmiştir.

Çizelge 39 : Enerji sektörünün son beş yıllık mali durumu

Sektörün kaynakları ile varlıklarının son beş yıldaki durumu aşağıdaki grafiklerde gösterilmiştir.

Grafik 13 : Kaynakların Dağılımı

Grafik 14 : Varlıkların Dağılımı

Enerji konusunda faaliyet gösteren KİT’lerin 2000 yılı toplam kaynak ve varlıkları 1996 yılı rakamlarına göre %643 oranında, 1999 yılına göre de %44,8 oranında artmıştır. 1999 yılına göre 2000 yılında meydana gelen artış, aynı yıldaki toptan eşya fiyat artış oranından 6,6 puan düşük olmuştur.

Mali tablodan da görüleceği üzere, enerji sektöründe toplam kaynaklar içindeki öz kaynakların payı 1997 yılında yükselmiş iken, 1998 yılından itibaren bir önceki yılına göre devamlı düşmüş, dolayısıyla yabancı kaynakların payı da artmıştır. Enerji sektöründe KİT statüsünde faaliyet gösteren TEAŞ ve TEDAŞ’ın sermayeleri son iki yılda artırılmış ve ödenmiş olmasına rağmen, yabancı kaynaklara ödenen finansman giderlerinin etkisiyle öz kaynaklarda artış sağlanılamamıştır.

Ülkemizin enerji ihtiyacının ve açığının giderilmesi, elektrik hatları ile şebekelerindeki enerji kayıp ve kaçaklarının önlenmesi için yatırımlara ve yatırımın finansmanına büyük ihtiyaç vardır. Kuruluşlar gerekli olan kaynağı öz kaynaklarıyla sağlayamadıkları için fazla yabancı kaynak kullanmışlardır. İç ve dış borçların faiz, kur farkları ve devam eden yatırımların fiyat farkları kuruluşların yatırım yapma imkânlarını önemli ölçüde kısıtlamakta ve finansman giderleri mali durumun bozulmasına neden olmaktadır. Diğer taraftan, 1999 yılında 254,4 trilyon lira olan elektrik bedelinden tahsil edilemeyen alacakların tutarı da 2000 yılı sonu itibariyle 639,1 trilyon liraya yükselmiştir.

Yukarıda açıklanan nedenler kuruluşların bilançolarına olumsuzluk olarak yansımaktadır. Örneğin, 1997 yılında dönemi 1,5 trilyon lira kârla sonuçlanan TEAŞ’ın, 1998 dönemi 24,6 trilyon lira, 1999 dönemi de 61,3 trilyon lira, 2000 dönemi ise 409,1 trilyon lira zararla sonuçlanmıştır. Bu zararlar, kaynaklar içindeki öz kaynaklar payının düşmesine ve mali durumlarının bozulmasına neden olmuş, ancak yabancı kaynaklara sirayet eden zarar oluşturmamıştır.

Enerji sektöründe elde edilen hasılattan Elektrik Enerjisi Fonu’na ve TRT’ye de belirli oranlarda pay verilmektedir.

3- Hizmetler sektörü:

Hizmetler sektöründe faaliyet gösteren KİT’ler, 2000 yılındaki toplam KİT kaynak ve varlıklarının %13,9’u oranında 7.698.602 milyar liralık kısmını kullanmış olup, ulaştırma-haberleşme, ticaret ve diğer hizmetler alt sektörü olarak aşağıda ayrı ayrı incelenmiştir.

a) Ulaştırma-Haberleşme:

Bu alt sektörde yer alan 9 kuruluşun 2000 yılı toplam kaynak ve varlıkları tüm KİT’lerin kullandığı kaynak ve varlıklarının %10’unu, hizmetler sektörünün ise %71,6’sını oluşturmuştur.

Ulaştırma-Haberleşme KİT faaliyetlerinin son beş yılına ait mali durumunu gösteren çizelgeye ve bu çizelgede yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan mali rasyolara aşağıda yer verilmiştir.

Ulaştırma-Haberleşme faaliyetinde bulunan kuruluşların kaynakları ile varlıklarının son beş yıldaki durumu aşağıdaki grafiklerde gösterilmiştir.

Grafik 15 : Kaynakların Dağılımı

Grafik 16 : Varlıkların Dağılımı

Ulaştırma-haberleşme sektöründe faaliyet gösteren KİT’lerin 2000 yılı toplam kaynak ve varlıkları 1996 yılına göre %851,3 oranında, 1999 yılına göre de %59 oranında artmıştır. 1999 yılına göre 2000 yılında meydana gelen artış, aynı yılın toptan eşya fiyat artış oranından 7,6 puan yüksek olduğu görülmektedir.

Mali durum tablosundan da görüleceği üzere, daha önce incelenen diğer sektörlerdeki durumun tersine, bu sektörde toplam kaynaklar içindeki öz kaynakların payı son beş yılda artan-düşen-artan bir seyir izlemiş ve 1999 yılına göre 2000 yılında 2,1 puan artmıştır. Geçen yıl bu sektör içinde değerlendirmelere alınmış olan Deniz Nakliyatı T.A.Ş.’nin özelleştirilmesi tamamlandığından 2000 yılında bu kuruluş yer almamıştır.

Ulaştırma-haberleşme faaliyetinde bulunan KİT kuruluşlarından TDİ, DİTAŞ, BOTAŞ, PTT, T.Telekom, DHMİ ile Kıyı Emniyeti ve Gemi Kurtarma İşletmeleri’nin 2000 dönemleri kârla, TCDD ve THY’nin aynı dönemleri ise zararla sonuçlanmıştır. Bu sektördeki toplam zararın %83,7’si tek başına TCDD’ye toplam dönem kârının %60,4’ü T.Telekom’a, %14,9’u da BOTAŞ’a aittir.

1998 yılında sermayesi artırılarak SSK prim borçları ile vergi borçları tahkime tabi tutulan TCDD’nin sermayesi 1999 ve 2000 yıllarında da artırılmış ve bazı dış kredi borçları sermayeye mahsup edilmiştir. Kuruluşun mali yapısında geçici olarak sağlanan bu iyileşme, işletme faaliyetleri sonucundan olmadığından kısa bir süre sonra tekrar yabancı kaynakların faiz ve kur farklarının mali yükü altında kalmış ve mali durumu bozulmuştur. Diğer taraftan BOTAŞ’ın satmış olduğu doğalgaz bedelinden gerçek ve tüzel kişiler, resmi daireler ile belediye ve bazı KİT’lerden tahsil edilemeyen alacaklarının tutarı 2000 yılı sonu itibariyle 575 trilyon lira iken Kasım/2001 ayında 2 katrilyon liraya yükselmiştir. Bu durum, kuruluşa finansman sıkıntısı yaratmakta ve mali durumu olumsuz etkilemektedir. 1999 Mali Yılı Bütçe Kanunu ile başlatılmış bulunan BOTAŞ’ın doğalgaz satış hasılatının %15’inin Bütçeye gelir kaydedilmek üzere Maliye Bakanlığı Merkez Saymanlığı’na yatırılması uygulaması, 2000 yılında da devam etmiştir.

Ulaştırma-Haberleşme alt sektöründe zararları yabancı kaynaklarına sirayet eden kuruluş bulunmamaktadır.

b) Ticaret:

KİT statüsünde ticaret alanında  faaliyet gösteren 4 kuruluşun 2000 yılında kullandığı kaynak ve varlıkları tüm KİT’lerin kullandığı kaynak ve varlıklarının %2,7’sini, hizmetler sektörünün ise %19,8’ini oluşturmuştur.

Geçen yıllarda bu sektörde yer almış olan Petrol Ofisi A.Ş.’nin kamuya ait hisselerinde yapılan özelleştirme sonucu sermaye yapısı KİT statüsü dışına çıktığından bu kuruluş, KİT’lerin mali durum çizelgelerinin 2000 yılı rakamlarına dahil edilmemiştir. Bu nedenle, geçen yıl %4,2 olan sektörün payı 2000 yılında %2,7’ye düşmüştür.

Ticaret alt sektörünün son beş yılına ait mali durumunu gösteren çizelgeye ve bu çizelgede yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan mali rasyolara aşağıda yer verilmiştir.

Ticaret alt sektörünün kaynakları ile varlıklarının son beş yıldaki durumu aşağıdaki grafiklerde gösterilmiştir.

Grafik 17 : Kaynakların Dağılımı

Grafik 18 : Varlıkların Dağılımı

Ticaret alanında faaliyet gösteren KİT’lerin 2000 yılı toplam kaynak ve varlıkları 1996 yılı rakamlarına göre %1.022 oranında artmış, 1999 yılına göre de %4,6 oranında azalmıştır. 1999 yılına göre 2000 yılında meydana gelen bu azalmaya, Petrol Ofisi A.Ş.’nin sermaye yapısı bakımından 2000 yılında KİT statüsü dışına çıkması neden olmuştur.

Son beş yıl içinde ticaret alt sektörünün varlık ve kaynaklar toplamının aşırı oranda artışı dikkat çekmektedir. Bu artışa, diğer bazı faktörlerin yanında özellikle tarımsal ürün desteklemesi yapan TMO’nun devamlı artan sermayesi ile artan yabancı kaynak kullanımı neden olmuştur. Sermaye artırımları öz kaynak sağladığından bu sektörün toplam kaynaklar içerisindeki öz kaynak payı, 1998 yılında 20 trilyon liradan 330 trilyon liraya yükseltilen ve ödenen TMO’nun sermayesi nedeniyle o yıl artmış, 1999 yılında bu kuruluşta sermaye artışı olmadığından öz kaynakların payı da bu yıl düşmüştür. Petrol Ofisi A.Ş.’nin yukarıda açıklanan durumu nedeniyle sektörün 2000 yılında öz kaynak payı yaklaşık aynı kalmıştır.

Bakanlar kurulunca her yıl çıkarılan kararnamelerle TMO’nun tarım ürünlerinin destekleme alımı ve satımında görevlendirildiği, verilen görev sonucu meydana gelen zararların Hazine’ce karşılanması gerektiği, ayrıca TMO’nun ürün alımları için gerek duyacağı finansmanın, görev zararlarının ödenmesi için Genel Bütçeye konulan ödenekten yapılacak aktarmalarla, T.C. Merkez Bankası’nca sağlanacak reeskont kredisi ile iç ve dış kredi temini suretiyle karşılanacağı, öngörülmektedir. Ancak, uygulamada 2000 yılına kadar görev zararları ödenmemiş, T.C. Merkez Bankası’ndan da sözü edilen kredi sağlanamamıştır. 2000 yılında bu alacaklardan 444,1 trilyon lirası Hazine’ye borçlara mahsup edilmiş ve yıl sonu itibariyle Hazine’den 468 trilyon lira daha alacağı bulunmaktadır.

Hububat alım fiyatları Bakanlar kurulunca tespit edilmektedir. Alım kararnameleri sonucu TMO, ihtiyacın üzerinde ürün alarak, bedelini yüksek maliyetle temin ettiği kredilerle karşıladığından finansman giderleri artmaktadır.

Ticaret sektörünün, dolayısıyla tüm KİT’lerin mali yapısına olumsuz etkisi bulunan TMO, 23.12.1999 tarihinde T.C. Hükümeti ile Uluslararası Para Fonu (IMF) arasında imzalanan Stand-by anlaşması uyarınca düzenlenen niyet mektubunda yer alan makro hedefler çerçevesinde, finansman sınırlaması getirilen ve yakın izlemeye alınan sekiz KİT kuruluşu arasında yer almıştır.

Yine bu sektör içinde yer alan ve özelleştirme kapsamında bulunan T.Zirai Donatım A.Ş.’nin maddi duran varlıkları atıl durumda olup, çalışmayan kısım giderleri artmakta, personel ve diğer harcamaları Özelleştirme İdaresi’nce aktarılan kaynaklardan karşılandığından, sektörün mali yapısını olumsuz yönde etkilemektedir.

Ticaret alt sektör grubunda yer alan diğer kuruluşlardan; DMO ve Eti Pazarlama A.Ş.’nin 2000 dönemleri kârla sonuçlandığı ve sektörün mali yapısına olumlu katkı sağladıkları görülmektedir.

2000 yılında ticaret alt sektöründe yabancı kaynaklarına sirayet eden zararlı kuruluş bulunmamaktadır.

d) Diğer hizmetler:

Diğer hizmetler grubunda 2 kuruluş. yer almakta olup, sektörün son beş yılına ait mali durumunu gösteren çizelgeye ve bu çizelgeden yararlanılarak hesaplanan mali rasyolara aşağıda yer verilmiştir.

Çizelge 42 : Diğer hizmetler sektörünün son beş yıllık mali durumu

Bu alt sektörün kaynak ve varlıklarının son beş yıldaki durumu aşağıdaki grafiklerde gösterilmiştir.

Grafik 19 : Kaynakların Dağılımı

Grafik 20 : Varlıkların Dağılımı

2000 yılına kadar bu grupta yer alan, Abant ve Bolu Çevresi Turizm A.Ş.’nin özelleştirilmesi tamamlandığından, 2000 yılı değerlerinde bu kuruluşa ait rakamlar yer almamıştır.

TURBAN ve Emlak Konut A.Ş.’nin değerlerinden oluşan diğer hizmetler alt sektörünün 2000 yılı toplam kaynak ve varlıkları 1996 yılına göre %5.884 oranında, 1999 yılına göre de %146 oranında artmıştır.Bu yüksek orandaki artışa; Yüksek Planlama Kurulu’nun 99/T-29 Sayılı Kararı ile, T.Emlak Bankası’nın aktifinde kayıtlı gayrimenkullerin, Bankanın bağlı ortaklığı olan Emlak Konut A.Ş.’ne devredilmesi nedeniyle, 1999 yılında kaynaklara (sermaye) ve varlıklara (maddi duran varlıklar) 249,9 trilyon liralık taşınmazın ve 588 Sayılı KHK uyarınca Konut Edindirme Yardımı hesapları karşılığı 387 trilyon liralık taşınmazın 2000 yılında şirkete devredilmesi, neden olmuştur.

Hizmetler alt sektörü olarak değerlendirmeye alınan bu iki kuruluşun, kaynak ve varlıkları ile faaliyet konuları bakımından tüm KİT’ler içindeki payı çok düşük oranda kalmaktadır. Birçok işletmesi özelleştirilmiş olan TURBAN’ın dönem ve birikmiş zararları nedeniyle mali durumu iyice bozulmuştur.

4- Mali kuruluşlar:

Bu sektörde yer alan 5 kuruluşun 2000 yılı toplam kaynak ve varlıkları, tüm KİT’lerin kullanmış oldukları toplam kaynak ve varlıklarının %56,8’ini oluşturmuştur.

Mali kuruluşların son beş yılına ait mali durumunu gösteren çizelgeye ve bu çizelgede yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan mali rasyolara aşağıda yer verilmiştir.

Sektörün kaynakları ile varlıklarının son beş yıldaki durumu aşağıdaki grafiklerde gösterilmiştir.

Grafik 21 : Kaynakların Dağılımı

Grafik 22 : Varlıkların Dağılımı

Mali kuruluşlar olarak değerlendirmeye alınan bu sektörü, 5 banka oluşturmuştur. 2000 yılına kadar bu sektör içinde yer alan Güven Sigorta T.A.Ş.’nin özelleştirilmesi nedeniyle bu şirketin değerleri 2000 yılında sektörün mali durum çizelgesine dahil edilmemiştir.

Bu sektördeki kuruluşların 2000 yılı toplam kaynak ve varlıkları 1996 yılı değerlerine göre %960 oranında, 1999 yılına göre de %41,2 oranında artmıştır. 1999 yılına göre meydana gelen artışın, 2000 yılı toptan eşya fiyat artış oranından 10,2 puan düşük olduğu görülmektedir.

Bu sektörün kullandığı toplam kaynakların içinde öz kaynakların payı, 1997 yılına göre 1998 ve 1999 yıllarında 2,2 puan, 2000 yılında ise 2,6 puan düşmüştür.

2000 yılında kullanılan yabancı kaynakların %8’i uzun süreli, %92’si de kısa sürelidir.Aynı yıl bu sektörde yabancı kaynaklara sirayet etmiş 114.413 milyar lira tutarında KONUTBANK’ın zararı bulunmaktadır.

Mali kuruluşlarda kaynakların yarısından fazlası %65,8’i duran varlıklara, %34,2’si de dönen varlıklara tahsis edilmiştir. Son beş yılda, dönen varlıkların payı bir önceki yılına göre devamlı düşmüş, duran varlıkların payı ise aynı oranda artmıştır.

1998 yılında dönemi 32,5 trilyon lira zararla kapanan T.Emlak Bankası A.Ş.’nin, özellikle emlak devir operasyonu işlemleriyle 1999 döneminde 70,4 trilyon lira kâr sağlanmış iken 2000 döneminde 304,8 trilyon lira zararı oluşmuştur.Bu bankaca yüksek maliyetle toplanan kısa vadeli kaynakların gerçekleşmeleri ve pazarlamaları yıllar süren inşaat projelerine bağlanması, öte yandan ticari plasmanların geri dönüşündeki sorunların büyüyerek tahsil güçlükleriyle karşılaşılması, gecikmiş kredi alacaklarının oranını son yıllarda yüksek oranlarda artırmıştır.

T.C.Ziraat Bankası’nın tarım politikasındaki temel görevi, tarım ürünlerinin yetiştirilmesi, işlenmesi ve pazarlanmasında kredi desteği sağlamak olup, bu fonksiyonunu tarım kesimine kullandırdığı düşük faizli krediler ile yerine getirmiştir.Bankanın bu görevlerinden dolayı alacakları devamlı artmış ve ulaştığı tutarlar dikkate alınarak 1999 ve 2000 yıllarında Bankaya özel tertip Devlet Tahvilleri verilmiştir.Görev zararlarının belirlenen şekilde ödenmesi bu alacakların tasfiyesi için yeterli olmamıştır.

Kamu bankalarında plasmanların geri dönüşünde sorunlar bulunmaktadır. Bu bankalarda reel kredilerin bilanço içindeki ağırlığı, mevduatın yıllık artış oranının kredilerdeki yıllık artış oranıyla uyumlu olmaması, kredi geri dönüş oranları ile faiz gelirlerinin faiz giderlerini karşılama oranlarının özel ve yabancı sermayeli bankalara göre kamu bankalarında olumsuz çıkması gibi nedenlerinden ötürü, KİT mali kuruluşlarının kârlılık oranları düşük kalmış ve bankaların aktif kalitesi bozulmuştur. Devletin genel ekonomik politikaları doğrultusunda ihtisaslarına göre kamu bankalarına verilen görevlerin yerine getirilmesi de, bu sektördeki kuruluşların mali rasyolarında etkili olmuştur.

Kamu bankalarının yeniden yapılandırılarak özelleştirilmelerine ilişkin 4603 Sayılı Kanunda, bankaların birikmiş görev zararlarının yeniden yapılandırma programında belirtilen esas ve süreler dahilinde itfa olunması öngörülmüştür.

3- Finansman programı ve gerçekleşmesi:

Kamu İktisadi Teşebbüsleri ve bağlı ortaklarının 2000 yılına ait Genel Yatırım ve Finansman Programları ile Bütçe Kanunlarında belirlenen makro ekonomik hedefler dikkate alınarak tutarlı bir uygulama sağlanabilmesini teminen; teşebbüs ve bağlı ortaklıkların üretim faaliyetlerinde verimliliğin artırılması ve maliyetlerin düşürülmesi, en az girdi ile en çok çıktının sağlanması, gereksiz istihdamdan kaçınılması, çalışan kişi başına üretim miktarının artırılması ve stok yönetiminde gereken özenin gösterilmesi, programların uygulanması, koordinasyonu ve izlenmesine dair önemli açıklamalara yer verilmektedir.

KİT’lerin son beş yıla ait finansman sonuçlarına cari yılın ve 1994 yılı sabit fiyatlarıyla aşağıdaki 44 numaralı çizelgede yer verilmiştir.

Mali kuruluşlar hariç KİT’lerin temini gereken finansman ihtiyacı cari fiyatlarla 1996 yılından itibaren her yıl artarak devam etmiş ve 2000 yılında 1.621,9 trilyon lira olmuştur. 2000 yılı finansman ihtiyacının 885,9 trilyon lirası bütçe transferlerinden, 736 trilyon lirası da bütçe dışı kaynaklardan sağlanmıştır. Bütçe dışı kaynakların 254,9 trilyon lirası sermaye ödemelerine, 481,1 trilyon lirası da dış proje kredilerine aittir.

2000 yılı temini gereken finansman ihtiyacı, 1994 yılı sabit fiyatlarıyla (Endeks: 1994=100), yukarıdaki çizelgede ayrıca gösterilmiştir. Sabit fiyatlarla temini gereken finansman ihtiyacı, bir önceki yıla göre 1999 yılında %7 oranında artmış iken, 2000 yılında %50 oranında artmıştır.

2000 yılında, TEAŞ’a 242,6 trilyon lira, BOTAŞ’a 191,4 trilyon lira, TCDD’na da 16,5 trilyon lira ve özelleştirme kapsamındaki TÜPRAŞ’ne 30,5 trilyon lira dış proje kredisi kullandırılmış, hiçbir kuruluşa Hazine yardımı yapılmamıştır. Ancak, T.Şeker Fabrikaları A.Ş.’ye 54,9 trilyon lira, TEDAŞ’a 3,2 trilyon lira olmak üzere toplam 58,1 trilyon lira görev zararı ödenmiş, artırılan sermayelerinden dolayı 15’i özelleştirme kapsam ve programında olmak üzere, 23 kuruluşa da toplam 1,1 katrilyon lira sermayeden ödeme yapılmıştır. Sermayeden ödeme tutarının %30’u oranında 324,5 trilyon lirası TCDD’ye, %23’ü oranında 251 trilyon lirası da TTK’ya aittir.

Özellikle T.Şeker Fabrikaları A.Ş.’nin 54,9 trilyon lira tutarındaki görev zararının ödenmesi ve bazı kuruluşların Hazine garantili dış kredi borçları ile yurtiçi borçlarının artması nedeniyle kuruluşların finansman giderleri ve finansman ihtiyaçları artmıştır.

Son yıllarda finansman sorunları iyice artan TTK, TCDD, TDÇİ, TEAŞ, BOTAŞ, Çay-Kur, TİGEM ve Şeker Fabrikaları ile Sümer Holding, TÜPRAŞ, THY ve SEKA gibi bazı kuruluşların finansman sorunları devam etmektedir.

2000 Yılında gerçekleşen finansman durumuna göre, TTK ile Sümer Holdig’in zararları nedeniyle kaynakları negatif olmuş, birçok kuruluşun da ödemeler toplamı kaynaklar toplamından fazla olduğu için finansman ihtiyacı ortaya çıkmıştır.

KİT’lerin kârlı ve verimli çalışmalarının sağlanmasını teminen, mevcut darboğazların giderilmesine yönelik gerekli önlemlerin alınması ve işletmeleri özelleştirilmiş kuruluşların bir an evvel tasfiye edilmesi gerekmektedir.

Bazı KİT’lerin finansman ve mali durumlarıyla ilgili olarak, Başbakanlığın 29.03.2000 tarih ve 5413 sayılı genelgesi yayımlanmıştır. Bu genelgede, IMF ile yapılan Stand-By Anlaşması kapsamında; TEAŞ, TEDAŞ, TTK, BOTAŞ, TMO, T.Şeker Fabrikaları A.Ş., TCDD ve TEKEL’in performans kriterlerinin izlenmesi, aylık ve 3’er aylık hedeflerin belirlenmesi, kriter tabloların doldurularak Hazine Müsteşarlığı’na gönderilmesi ve YDK’ca da izlenerek bu KİT’lerin 3’er aylık dönemleri sonunda rapor hazırlanarak Hazine Müsteşarlığı’na iletilmesi istenmiştir.

İDT, KİK ve özelleştirme kapsam ve programındaki kuruluşlar olarak KİT’lerin 2000 yılı finansman durumları; program ve gerçekleşme rakamlarıyla birlikte aşağıdaki 45 numaralı çizelgede ayrıntılı olarak gösterilmiştir.

Çizelge: 45-KİT'lerin 2000 yılı finansman durumu (*)

KİT’lere Hazine’ce bildirilen hedefler doğrultusunda ve KİT Genel Yatırım ve Finansman Programına esas olmak üzere kabul edilen 2000 yılı finansman programında; 9,6 katrilyon lirası carı, 2,1 katrilyon lirası da yatırım harcamaları olmak üzere toplam 11,7 katrilyon liralık ödeme öngörülmüş, bunun 10,4 katrilyon lirasının kuruluşların kendi kaynaklarından, 1,3 katrilyon lirasının da bütçe ve bütçe dışı kaynaklardan karşılanması programlanmıştır. Uygulamada, özellikle kuruluşların kendi cari harcamalarında ve kaynaklarında önemli sapmalar olmuştur. Yatırım harcamaları yaklaşık program seviyesinde kalmış iken, kaynaklar ve kaynak kullanımları fazla oranda artmıştır.

2000 yılında temini gereken 1.621,9 trilyon liralık finansman ihtiyacının 885,9 trilyon lirası bütçe, 736 trilyon lirası da bütçe dışı kaynaklardan sağlanmıştır.

KİT’lerin finansman durumlarının değerlendirildiği 1996-2000 döneminde, Bakanlar Kurulu’nun kararlarıyla, TEKEL, TMO, T.Şeker Fabrikaları A.ş.’nin yapmış olduğu destekleme ürün alımlarından ve yapmakta oldukları ihracatlarından doğacak zararlar Hazine’ce karşılanmıştır. Bu dönemde yine Bakanlar Kurulu’nun kararları ile tabii afetlerden zarar gören çiftçilere dağıtılan tohumluk bedelinden çiftçi borçları ertelenmiş, çiftçilerin Tarım Satış Kooperatiflerinden ve T.C.Ziraat Bankası’ndan kullandıkları kredilerin Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu kredisine dönüştürülmesi, Tarım Satış Kooperatifleri ve Birlikleri, TMO’ya sattıkları ürün bedellerinden alacaklarının T.C.Ziraat Bankası’na olan vadesi gelmiş tarımsal kredi borçlarına mahsup edilmesi gibi uygulamalar sonucu, kamu bankaları TMO, TİGEM, TEKEL ve T.Şeker Fabrikaları gibi kuruluşlar zararlarını Hazine’den almışlarsa da, ödemeler geç yapıldığından bu kuruluşların borçlanma ihtiyaçları artmış, borçlandıkları krediler için faiz ödenmiş ve bu faizlerin tutarı ise Hazine’ce karşılanmamıştır.Geçmişte yapılan bu uygulamaların kuruluşların ve Hazine’nin üzerindeki olumsuz mali etkilerinin giderilmesi için 2000 ve 2001 yıllarında önemli yasal düzenlemeler yapılmıştır.

KİT’lerin gerek bütçe tekliflerinde, gerekse Hazine’ce uygulamaya konulan kesinleşmiş programlarında, önemli sapmaların meydana geldiği görülmektedir. Yatırım ve Finansman Programları, kuruluşların işletme bütçelerinin bir bölümünü oluşturduğu dikkate alınarak, hazırlanacak olan Yatırım ve Finansman Programlarında kuruluşların gerçek ihtiyaçlarını karşılayabilmesini teminen, işletme gerçeklerine ve bünyelerine uygun bir program yapılması ve dolayısıyla bütçe sapmalarının en aza indirilmesi, gerekmektedir.