|
IV.
DİĞER KURULUŞLAR
|
|
IV. DİĞER KURULUŞLAR
A-DİĞER KURULUŞLARIN HUKUKİ YAPISI VE DENETİM ŞEKLİ
1-Diğer kuruluşların hukuki yapısı :
Diğer kuruluşlar kapsamında değerlendirilen kamu idareleri ve şirketler; teşkilat kanunlarında denetimi YDK tarafından yapılması öngörülen, genel bütçeden yardım alan bağımsız bütçeli idarelerle, ilgili mevzuatlarında YDK denetimine tabii olmamakla birlikte, TBMM KİT Komisyonu’nun aldığı kararlar gereğince sermayesinin yarısından fazlası kamuya ait olan ya da sonradan bu kapsama giren kuruluş ve şirketlerdir.
Kuruluşların hukuki yapıları, T.Ticaret Kanunu’na göre kurulup, sermayesinin %50’den fazlası kamuya ait olduğu için 25.11.1992 tarihinde alınan bir kararla Anayasa’nı 165 inci ve 3346 sayılı Kanun’un 2 nci maddesi gereğince TBMM adına YDK tarafından denetlenmesi öngörülen şirketler dışında kalan kuruluşlarda kuruluştan kuruluşa farklılık göstermektedir.
B-DİĞER KURULUŞLARIN TÜRKİYE EKONOMİSİ İÇİNDEKİ YERİ
Diğer kuruluşlara ait başlıca bilgilere aşağıdaki 111 sayılı çizelgede yer verilmiştir.
Çizelge : 111 - Diğer kuruluşlara ait başlıca bilgiler
Mali kuruluşların dışında kalan diğer kuruluşların esas sermayesi 1999 yılına göre %116,3 oranında 103,2 trilyon lira artırılarak 191,9 trilyon liraya yükseltilmiş ve bu tutarın da %98,7 oranında 189,4 trilyon lirası ödenmiştir.
Diğer kuruluşlarda istihdam edilen ortalama memur ve sözleşmeli personel sayısı %2,2 oranında 639 kişi artış gösterirken, işçi sayısı %7,1 oranında 268 kişi azalmıştır.
2000 yılında diğer kuruluşların faaliyetlerinden 141,4 trilyon lira kâr, 57 trilyon lira zarar edilmiş olup, net faaliyet kârı 84,4 trilyon lira olarak gerçekleşmiştir.
2000 yılı dönem kârları toplamı 290,6 trilyon lira, dönem zararları toplamı 3,1 trilyon lira olarak gerçekleşmiş, net dönem sonucu 287,5 trilyon lira kârlı olmuştur.
Diğer kuruluşlar içinde yer alan T.Vakıflar Bankası’nın 2000 yıl sonu itibariyle kullandığı 4.876,2 trilyon lira tutarındaki kaynakların 3.554 trilyon lirası mevduat hesaplarından oluşmakta olup, Banka toplam varlıklarının %47,3 oranında 2.304,7 trilyon lirasını kredi olarak kullandırmıştır. Bankacılık işlemlerinden 64,6 trilyon lira faaliyet zararı eden Bankanın dönem kârı 56 trilyon lira olarak gerçekleşmiştir.
Diğer kuruluşların 2000 yılında tahakkuk eden vergiler nedeniyle Hazineye katkısı 138,7 trilyon lira olarak gerçekleşirken, bu kuruluşların alıcı fiyatlarıyla GSMH’ye katkısı 544,7 trilyon lira olmuştur.
1-Personel statüsü, personel sayısı ve personele yapılan harcamalar:
Diğer kuruluşlar kapsamında olan kuruluşlardan kendi kuruluş kanunu bulunanlarda istihdam edilen personelin hangi statüde çalıştırılacağı kanunlarında belirlenmiştir. Bu kuruluşlardan; İş Kurumu, Milli Piyango İdaresi, Yüksek Öğrenim Kredi ve Yurtlar Kurumu, Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, Elektrik İşleri Etüd İdaresi, Türk Patent Enstitüsü, Atatürk Orman Çiftliği gibi kuruluşlar faaliyetlerini 657 sayılı Yasa kapsamında istihdam edilen memur, 1475 sayılı Yasa kapsamında istihdam edilen işçi ve istisnai hallerde de sözleşmeli statüde personel istihdam etmektedir.
Yine Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu (TRT), Vakıflar Bankası gibi kuruluşlarda çalışan personelin tamamı sözleşmeli statüde istihdam edilmektedir. TRT Kurumu personeli 657 sayılı Yasa kapsamında iken, Vakıflar Bankası personeli 1475 sayılı İş Kanunu kapsamındadır.
Diğer taraftan; sermayelerindeki kamu payı %50’nin üzerinde olmakla beraber bağlı ortaklık statüsü kazandırılmayan şirketlerde çalışan personelin tamamı 1475 sayılı İş Kanunu kapsamında istihdam edilmektedir. Bu kuruluşlarda çalışan işçi personel;
a)Üretim birimlerinde toplu iş sözleşmesi hükümlerine tabi olarak çalışanlar,
b)İşçilerle beraber sendikalaşıp, işverenle toplu iş sözleşmesi yapan ve kapsamı itibariyle kurumlarına göre değişiklik gösteren, toplu iş sözleşmesine tabi büro personeli,
c)İşveren vekili durumunda bulunan veya işveren vekili olmamakla beraber işverenle toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkili işçi sendikası üyesi olmayan ve bu sendikaya dayanışma aidatı ödemediklerinden haklarında toplu iş sözleşmesi hükümleri uygulanmayan ve kapsam dışı olarak nitelendirilen personel, şeklinde sınıflandırılmaktadır.
Diğer kuruluşlar kapsamında değerlendirilen kuruluşlarda 1996-2000
yıllarında istihdam edilen personelin statülerine göre ortalama ve yıl sonu
çalışan sayısı aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.
Çizelge : 112 - Diğer kuruluşların personel sayısı
(Kişi)
Diğer kuruluşlar kapsamında değerlendirilen kuruluşlarda 2000 yılında ortalama
olarak 33.117 kişi istihdam edilmiş, yıl sonu itibariyle ise çalışan sayısı
32.569 kişi olmuştur. T.Vakıflar Bankası’nda 1999 yılında çalışan ortalama
9.325 personel geçen yıl değerleri içinde yer almadığından; 2000 yılında diğer
kuruluşlarda çalışan ortalama personel sayısında, geçen yıla göre %41,4 oranında
9.696 kişi artış meydana gelmiştir.
2000 yılı sonu itibariyle diğer kuruluşlarda çalışan 32.569 kişinin; 8.598’i T.Vakıflar Bankasında, 8.137’si TRT’de, 6.371’i Yüksek Öğrenim Kredi ve Yurtlar Kurumunda, 3.654’i MTA’da, 1.733’ü İş Kurumunda, 1.053’ü Elektrik İşleri Etüd İdaresinde, 3.023’ü ise diğer 18 kuruluşta istihdam edilmektedir.
Diğer kuruluşlarda kapsam dışı statüde ve büro görevlerinde çalışan işçi statüsünde personel sözleşmeli personel kapsamında değerlendirilmiştir. 2000 yılında diğer kuruluşlarda çalışan ortalama 33.117 personelin, %54,8 oranında 18.161’i sözleşmeli, %34,6’sı 11.447’si memur, %10,6 oranında 3.509’u işçi statüsünde istihdam edilmektedir.
Diğer kuruluşlarda 1996-2000 yıllarında çalışan personel için yapılan harcamalar aşağıdaki 113 sayılı çizelgede gösterilmiştir.
Çizelge : 113- Personel giderleri (Milyar TL)
Diğer kuruluşlarda çalışan personel için 2000 yılında yapılan harcamalar toplamı geçen yıla göre %182,7 oranında 213.728 milyar lira artarak 330.713 milyar lira olarak gerçekleşmiştir. Toplam personel giderleri 1996 yılına göre ise %1.818,9 oranında artmıştır. Tüm personel için 2000 yılında yapılan harcamalar toplamı 1994 yılı fiyatlarıyla 1996 yılına göre %107,7 oranında 5.774 milyar lira artmıştır.
2000 yılında yapılan harcamalar toplamı 330.713 milyar liranın %15,9 oranında 52.526 milyar lirası memurlar, %73,8 oranında 244.195 milyar lirası sözleşmeliler, %10,3 oranında 33.992 milyar lirası işçiler için yapılmıştır. Yine tüm harcamaların %47,1’i esas ücretlere, %27,9’u ek ödemeler, %25’i sosyal giderlere aittir.
Ayrıca diğer kuruluşlarda dışardan atanan Yönetim ve Denetim Kurulu üyelerine 134 milyar lira ücret ödenmiştir.
Yine bu kapsamda değerlendirilen kuruluşlarda, emekli olan personel için 503 milyar lirası cari, 8.902 milyar lirası geçmiş yıllarla ilgili olmak üzere toplam 9.405 milyar lira emekli ikramiyesi, kıdem tazminatı ödenmiştir. Ayrıca bu kuruluşlardan geçmiş yıllarda emekli olan personel için SSK’ya 380 milyar lira sosyal yardım zammı ödemesi yapılmıştır.
1-Genel mali durum :
Yüksek Denetleme Kurulu’nca denetlenen diğer kuruluşların
son beş yıla ait mali durumlarını toplu olarak gösteren çizelgeye ve bu çizelgedeki
değerlerden yararlanılarak hesaplanan mali rasyolara aşağıda yer verilmiştir.
Çizelge 114 : Diğer kuruluşların son beş yıllık mali durumu (*)
Yukarıdaki 114 sayılı çizelgede toplu olarak değerlendirmeye alınan kuruluşların 2000 yılı sonu itibariyle oluşan 1.289.097 milyar lira tutarındaki kaynak ve varlıkları 1996 yılına göre %1.649 oranında, 1999 yılına göre de %178 oranında artmıştır.
Diğer kuruluşların değerlendirmeye alınan son beş yılda da, toplam kaynakları içerisindeki öz kaynak payları %50’nin üzerinde olmuştur. Her biri farklı amaçlarla kurulmuş ve farklı konularda faaliyet gösteren bu gruptaki kuruluşların mali durumları, bilanço ve gelir-gider hesapları YDK’ca hazırlanan yıllık denetim raporlarında ayrıntılı olarak incelendiğinden, mali durumlarına burada ayrı ayrı yer verilmesinde yarar görülmemiştir.
YDK’nın denetimine tabi olan T.Vakıflar Bankası’nın kaynak ve varlıklarını oluşturan değerleri yukarıdaki çizelgeye dahil edilmemiştir. Bu bankanın 2000 yılındaki kaynak ve varlıklarının toplamı 4.876 trilyon lira olmuştur. 2000 yılı sonu itibariyle ödenmiş sermayesi 220 trilyon lira, öz kaynakları toplamı da 348 trilyon lira olan T.Vakıflar Bankası’nın 4.876 trilyon liraya ulaşan kaynaklarının %72,9 oranında 3.554 trilyon lirası mevduatlardan oluşmaktadır. Bankanın 2000 dönemi 56 trilyon lira kâr ile kapanmıştır.
2-Finansman programı ve gerçekleşmesi :
Diğer kuruluşların finansman programları kuruluşlara göre farklılık göstermekte olup, genel bütçeden yardım veya ödenek almayan kuruluşlar finansman ihtiyaçlarını kendi imkanlarıyla karşılamakta olup, genel bütçeden yardım veya ödenek alan kuruluşlar ise finansman açıklarını transfer ödeneklerinden karşılamaktadırlar.
1- Alımlar :
YDK denetimine tabi işletmeci diğer kuruluşların sektörler itibariyle 2000 yılı alımları aşağıdaki 115 sayılı çizelgede verilmiştir.
a)Tarım sektörü :
Tarım sektöründe faaliyette bulunan AOÇ , 2000 yılında 4,1 trilyon lira alım gerçekleştirmiştir. Alımların 3,9 trilyon lirası yurt içi , 200 milyar lirası ise yurt dışından yapılmıştır.
b) Sanayi sektörü:
ba) Madencilik:
160 milyar lira MTA alımlarına ait olup tümü dış piyasalardan gerçekleştirilmiştir.
bb) İmalat :
4,5 trilyon lira tutarındaki imalat sektörü alımlarının ; 3 trilyon lirası Uşak Seramik AŞ., 1,5 trilyon lirası ise Acıpayam Selüloz Sanayii AŞ. tarafından yapılan alımlara aittir.
c)Hizmetler sektörü:
ca)Ulaştırma-Haberleşme :
Sektöre ait 3,3 trilyon lira tutarındaki alımın tümü TRT tarafından gerçekleştirilen alım olup %55 oranında 1,8 trilyon lirası yurt dışı ve %45 oranında 1,5 trilyon lirası ise yurt içi piyasalardan yapılmıştır.
cc)Diğer :
1.1trilyon liralık alımın 0,6 trilyon lirası Atom Enerjisi Kurumu ve 0,5 trilyon lirası da T.Patent Enstitüsü’ne ait alımlardan teşekkül etmiştir.
2- Üretim :
Bu kuruluşlar; 233 sayılı KHK ve özelleştirme kapsamında olmayan, fakat 3346 sayılı kanun ve kendi kuruluş kanunları uyarınca TBMM ve YDK tarafından denetlenen kuruluşlardır. Bunların 15 adedi fon, 30 adedi de çeşitli sektörlerde faaliyet gösteren kurum ve kuruluşlardan oluşmaktadır. Bu kuruluşlardan fonların dışında kalanlar aşağıda sektörler itibariyle incelenmiştir.
a) Tarım sektörü:
Tarım, gıda sanayii ve hizmetler sektörlerinde faaliyet gösteren Atatürk Orman Çiftliği, Tarım ve Köy işleri Bakanlığı’na bağlı, tüzel kişiliği haiz bir kuruluştur. Kuruluş kendi kanunu gereğince YDK denetimine tabidir. Çiftliğin toplam 33.233 dekar arazisinin 15.320 dekarı tarla kültürleri, 802 dekarı bağ bahçe bitkileri, 2.442 dekarı çayır, mera ve yem bitkileri, 5.045 dekarı orman ve parklar, 320 dekarı hayvanat bahçesi, 5.717 dekarı kiralanan ve 3.578 dekarı da arsa, kanal, bataklık gibi kullanılmayan arazilerden oluşmaktadır. 2000 yılında, tarımsal ürün olarak, 219 ton buğday, 955 ton arpa, 485 ton yonca, 7 ton hayvan pancarı ve 614 ton sudan otu üretilmiş; 1999 yılına göre, buğday üretimi %18, hayvan pancarı üretimi %11 ve sudan otu üretimi %74 oranında artarken, arpa üretimi %30 oranında azalmıştır. Çiftlik arazisinin 250 dekarlık bölümünde fidan, 512 dekarlık bölümünde de süs bitkileri yetiştirilmektedir. Koyunculuk ve tavukçuluk üretimine 1979 yılında son verilen Çiftlikte sığır yetiştiriciliğine devam edilmektedir. Hayvancılık şubesinin 2000 yılı canlı demirbaş varlığı, 4 inek, 11 düve ve 29 dana olmak üzere 44 adettir. Atatürk Orman Çiftliği, gıda sanayii sektöründe, kendi arazisi üzerinde bulunan, tek vardiyada 28 milyon l/yıl kapasiteli bir süt ve süt ürünleri fabrikası ile faaliyet göstermektedir. Bu fabrikada, 2000 yılında 19,3 milyon litre çiğ süt işlenerek, 11,6 milyon litre pastörize süt, 639 bin litre ayran, 2.744 ton yoğurt, 135,4 ton tereyağı, 288 ton dondurma, 153,8 ton beyaz peynir ve 22,8 ton kaşar peyniri üretimi yapılmıştır. Şarap imalathanesinde satışların yetersizliği nedeniyle 1999 yılından bu yana üretim yapılmamaktadır. 2000 yılında ayrıca, 218 ton bal, 69.466 litre domates suyu ve 60 ton turşu imal edilmiştir. Atatürk Orman Çiftliği gerek hayvanat bahçesi, gerekse park ve mesire yerleriyle Ankaralıların rekreasyon ihtiyaçlarına cevap vermeye çalışmaktadır. 2000 yılında Hayvanat Bahçesini 636.415 kişi ziyaret etmiştir.
b)Sanayi sektörü:
Sosyal Sigortalar Kurumuna bağlı olarak, ilaç sanayiinde faaliyet gösteren SSK İlaç ve Tıbbi Malzeme Sanayii Müessesesi, bütünüyle SSK sağlık tesislerinin ihtiyaçlarını karşılamak üzere üretim yapmaktadır. İstanbul’da bulunan müessesede 20 müstahzarın üretimi yapılmakta, 10 müstahzarın da ruhsatı alınmış olmakla birlikte üretimi yapılmamaktadır. 2000 yılında talebe bağlı olarak üretim miktarlarındaki azama sonucunda kapasite kullanım oranları antibiyotik kapsülde %24, antibiyotik kuru tozda %35, tablette %90, antibiyotik dışı kapsülde %84, likit dairesinde %9 ve şurupta %59 olarak gerçekleşmiştir.
Gıda sanayiinde faaliyet gösteren, 1985 yılında başladığı faaliyetini 1987 yılında durduran, sermayesinin %93,7’si Emlak Bankası A.Ş.’ye ait olan Damızlık İnek ve Süt Ürünleri Ticaret A.Ş. ’ye (DİSÜTAŞ) ait arsa, arazi ve tesisler satılmış, Şirket 03.07.2001 tarihi itibariyle tasfiye edilmiştir. Sermayesinin %50’sinden fazlası kamuya ait olan bu gibi şirketlerin denetimi YDK tarafından yapılmaktadır.
Merkezi Denizli’de, fabrikası Acıpayam’da bulunan Acıpayam Selüloz Sanayi ve Ticaret Sanayii A.Ş. (Acıselsan A.Ş.) piyasada CMC olarak adlandırılan ara malı niteliğinde bir kimyasal üretmektedir. 1973 yılında kurulan ve 1980 yılında işletmeye alınan Şirket, aldığı kredileri geri ödeme imkanı bulamayınca hisselerin çoğunluğu bankalara geçmiştir. Sermayesinin %76,83’ü Türkiye Kalkınma Bankasına ait olan Şirketin 2000 yılında kapasiteden yararlanma oranı %86 olmuştur.
Sermayesinin %52’si Türkiye Kalkınma Bankası A.Ş.’ye ait bulunan Uşak Seramik A.Ş.’nin karo fayans ve karo seramik üretimleri 1999 yılına göre %2 ve %6 oranlarında artış göstermiş, kapasiteden yararlanma oranları da sırasıyla %94 ve %124 olmuştur. Ancak, çok yoğun bir rekabetin yaşandığı bu sektörde, satış fiyatları birim maliyetlerin altında teşekkül ettiğinden Şirket 2000 yılını zararla kapatmıştır.
Betonsan Konut Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Betonsan), 1976 yılında Manisa ve Antakya’da kurduğu 300 konut/yıl kapasiteli fabrikalarla işe başlamıştır. Yeterli sipariş alınamaması ve kredilerin geri ödenememesi üzerine 1977 yılında Desiyab ve TSKB şirket sermayesine ortak olmuşlardır. 1987 yılında yeniden mali sıkıntıya düşen Şirket 1990 yılında faaliyetine son vermiş, 1995 yılında Manisa ve Antakya fabrikalarını satmıştır. Bugün sermayesinin %70,95’i Türkiye Kalkınma Bankası’na, %28.47’si de Kalkınma Holding A.Ş.’ye ait olan Şirketin İzmir’de bir arsası ve 5 adet çalışanı bulunmaktadır.
1983 yılında İstanbul Bankası T.A.Ş.’nin T.C. Ziraat Bankası’na devredilmesiyle, 1957 yılında kurulan PE-RE-JA İleri Kimya Sanayii A.Ş.’nin bir kısım hisseleri de Ziraat Bankası’nın kontrolüne geçmiştir. Hisselerinin %75,12’si T.C. Ziraat Bankası kontrolünde olan ve PE-RE-JA İleri Kimya Sanayii A.Ş. üretim faaliyetinde bulunmamakta, İstanbul’da E5 karayolu kenarında bulunan tesislerini kiraya vermektedir.
c)Hizmetler sektörü:
Ataköy Turizm Tesisleri ve Ticaret A.Ş.’nin sermayesinin %58,9’u Özelleştirme İdaresi Başkanlığı’na, %40,58’i de T.Vakıflar Bankası A.O.’ya aittir. Şirket, T.Emlak Bankası ile yaptığı sözleşme gereğince Galleria alışveriş merkezini yap-işlet-devret modeli ile inşa etmiş ve işletmesini kira karşılığı üstlenmiştir. 1989 yılında Şirket hisselerinin satın alınması sonucunda yönetim Türkiye Emlak Bankası ve T.Vakıflar Bankası A.O.’ya geçmiştir. Şirketin temel faaliyeti Galleria tesislerinin kiralanması, geliri de kiralardan elde edilen meblağdır.
Ataköy Otecilik A.Ş.’nin sermayesinin %56,5’i Özelleştirme İdaresi Başkanlığı’na, %24,5’i Ataköy Turizm Tesisleri ve Ticaret A.Ş.’ye ve %19’u da Türkiye Vakıflar Bankası A.O.’ya aittir. Şirketin faaliyeti, Ataköy Turizm Tesisleri ve Ticaret A.Ş.’den kiralanan arazi ile Ataköy Marina’ya Hazine tarafından irtifak hakkı tesis edilen arazinin bir kısmı üzerine, yap-işlet-devret modeliyle inşa ettiği biri beş, diğeri dört yıldızlı iki otelin bakım, onarım ve işletme faaliyetlerini kapsamaktadır. 2000 yılında otelerin doluluk oranları %70 ve %79 olarak gerçekleşmiştir.
Sermayesinin %99,99’u Özelleştirme İdaresi Başkanlığı’na ait olan YASATAŞ Turistik Tesisler Sanayi ve Ticaret Nakliyat A.Ş.’nin mal varlığı içinde Mersin’de soğuk hava depoları, Adana’da arazi, Ankara Rüzgarı Sokakta bir iş hanı bulunmaktadır. Şirketin faaliyet gelirleri esas itibariyle kira gelirlerinden oluşmaktadır.
Sermayesinin %63,9’u Özelleştirme İdaresi Başkanlığı’na ait olan TÜSTAŞ Sınai Tesisler A.Ş., kurulduğu 1970 yılından bugüne kadar kamu ve özel sektöre ait toplam on milyar ABD Doları tutarındaki yatırımların 250 civarında fizibilite etüdünü, 240 civarında proje müşavirlik ve kontrollük hizmetlerini gerçekleştirmiştir. Özelleştirme İdaresi Başkanlığı’nın hisseleri 18.07.2000 tarihinde yapılan “Hisse Satış Sözleşmesi” ile satılmıştır.
Kayseri’de bulunan ve sermayesinin %99,57’si Özeleştirme İdaresi Başkanlığı’na ait olan MEYBUZ Meyve ve Buzlu Muhafaza ve Enternasyonal Nakliyat A.Ş.’nin, sebze, meyve, et ve su ürünlerinin şoklama ve derin dondurulması ve pazarlanması amacıyla yapımına başlanan tesisleri 1976 yılında tamamlanarak işletmeye alınmıştır. İki adet dondurma ünitesi ve iki adet şoklama tüneli ile soğuk hava depoları bulunan tesiste çeşitli firma ve şahıslara fason üretim yapılmış ve soğuk hava deposu hizmeti verilmiştir. 2000 yılında tesisin soğuk hava deposunda kapasiteden yararlanma oranı %40 olmuştur.
İstanbul Bankası T.A.Ş.’nin iştiraki iken, bu bankanın T.C. Ziraat Bankası’na devredilmesiyle, sermayesinin %79,6’sı T.C. Ziraat Bankası’nın kontrolüne geçen İstanbul Ticaret ve Finansman T.A.Ş. tasfiye halindedir.
1994 yılında kurulan ve Sanayi ve Ticaret Bakanlığına bağlı, özel bütçeli bir kuruluş olan Türk Patent Enstitüsü, 2000 yılında 15.771 adet marka tescili, 1.157 adet patent tescili, 150 adet faydalı model tescili ve 1.834 adet tasarım tescili gerçekleştirmiştir. 1999 yılına göre marka tescili %16, patent tescili %3, tasarım tescili %13 oranında artarken, faydalı model tescili %12 oranında azalmıştır.
Başbakanlığa bağlı olarak görev yapan Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı (TİKA), başta Türk dilinin konuşulduğu cumhuriyetler ve komşu ülkeler olmak üzere kalkınma yolundaki ülkelerle işbirliği çalışmalarını yürütmektedir.
İstanbul kentinin “Uluslararası Olimpiyat Anlaşma Şartlarına” uygun olarak Olimpiyatlara hazırlanması ve Olimpiyat oyunlarının düzenlenmesi ile ilgili esas ve usulleri belirlemek amacıyla 05.05.1992 tarihli resmi gazetede yayımlanan “3796 sayılı İstanbul Kentinde Yapılacak Olimpiyat Oyunları Kanunu” gereğince karar, yönetim ve gözetim organı olarak İstanbul Olimpiyat Oyunları Hazırlık ve Düzenleme Kurulu oluşturulmuş ve gerekli birimler kurulmuştur. Kurul bir yandan Olimpiyat Oyunları için alt yapı yatırımlarının gerçekleştirilmesine çalışırken, diğer yandan 2008 Olimpiyat Oyunlarının İstanbul’da yapılması için gerekli çalışmaları yapmaktadır. 2000 yılında10,5 trilyon lira tutarında yatırım gerçekleştirilmiştir.
1946 yılında kurulan İş ve İşçi Bulma Kurumu, 04.10.2000 tarihli 617 sayılı KHK ile Türkiye İş Kurumu adını almış, görev, yetki ve sorumluluklarına ilişkin yeni düzenlemeler gerçekleştirilmiştir. Kurum, 2000 yılında 108.624’ü kamu sektöründe, 76.986’sı da özel sektörde olmak üzere toplam 185.610 kişinin işe yerleştirilmesini sağlamıştır.
İlk olarak 05.07.1939 sayılı kanunla kurulan Milli Piyango İdaresi, günümüzde 06.06.1988 tarihinde yayımlanan 320 sayılı KHK’ya tabi olarak görev yapmaktadır. 2000 yılında, 78,3 trilyon lira tutarında 60.947 adet Milli Piyango ve 47,1 trilyon lira tutarında 249.658 adet Hemen Kazan bileti satılmış, Milli Piyangoda 46,9 trilyon lira ve Hemen Kazanda 28,5 trilyon lira ikramiye ödenmiştir. Aynı yıl 179,8 trilyon lira tutarında Sayısal Loto oynanmış ve 76,9 trilyon lira tutarında ikramiye ödenmiştir.
17.04.1965 tarihinde yürürlüğe giren 580 sayılı kanunla kurulan Milli Prodüktivite Merkezi (MPM), 2000 yılında, 121 seminer, konferans ve eğitim, 24 araştırma, 109 danışmanlık ve 20 yayın gerçekleştirmiştir.
Başbakanlığa bağlı, kamu tüzel kişiliğini haiz bir kuruluş olan Türkiye Atom Enerjisi Kurumu (TAEK), mal ve hizmet analizi ve kalibrasyon yapmakta, kurs ve seminerler düzenlemekte ve nükleer enerji konusunda bilimsel çalışmalar yapmaktadır.
1961 yılında kurulan, Milli eğitim Bakanlığına bağlı olarak görev yapan ve özel hukuk kurallarına tabi olan Yüksek Öğrenim Kredi ve Yurtlar Kurumu (Yurtkur), 2000 yılında 123.793 yeni öğrenciye kredi bağlamış, 142.391 öğrencinin de yurtlarda barınmasını sağlamıştır.
Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Teşkilatı, 27.10.1989 tarih ve 388 sayılı KHK ile kurulmuştur.Başbakanlığa bağlı ve tüzel kişiliği haiz olan Teşkilat, bölgenin kalkınması için çeşitli projeleri yürütmekte ve kurum ve kuruluşlar arasında gerekli koordinasyonu sağlamaya çalışmaktadır. Teşkilat 2000 yılı sonuna kadar 52 adet projeyi sonuçlandırmış bulunmaktadır.
1990 yılında kurulan Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB), “Küçük ve Orta Boy İşletmelere” (KOBİ), teknoloji, bilgi sistemleri ve elektronik ticaret, finansman, Pazar araştırmaları ve ihracat, kalite güvence, danışmanlık, eğitim ve makine teçhizat desteği vermektedir. Kuruluşun 2000 yılında gerçekleştirdiği hizmetlerin maliyeti 4,6 trilyon liradır.
1935 yılında kurulan Elektrik İşeri Etüt İdaresi (EİEİ), su kaynaklarından elektrik enerjisi üretimine elverişi olanların tespiti, baraj ve hidroelektrik santral tesislerinin istikşaf, master plan, yapılabilirlik ve kesin proje aşamalarından oluşan müşavirlik hizmetleri ile bu hizmetlerin gerektirdiği hidrolik ve jeoteknik araştırma ve etütleri yürütmektedir. EİEİ 2000 yılında 7.026 adet ölçüm ve 3.643 metre sondaj sondaj yapmış, 284 adet hidrometri istasyonu çalıştırmıştır.
1935 yılında kurulan Maden Tetkik ve Arama (MTA) Genel Müdürlüğü 2000 yılında 30.134 metre sondaj ve 5.553 m³ yarma ile çeşitli jeolojik, topoğrafik, jeofizik, jeosismik ve hidrojeolojik etütleri gerçekleştirmiştir.
Kamu radyo ve televizyon işletmeciliği yapan TRT, 2000 yılında, dördü ulusal, dokuzu bölgesel ve biri de turizm amaçlı olmak üzere 14 radyo ile 6.710 bin dakikası yurt içi, 1.3349 bin dakikası da yurt dışı olmak üzere toplam 8.059 bin dakika yayın yapmıştır. Yurt dışı radyo yayınlarının 527 bin dakikası Türkçe, 822 bin dakikası da yabancı dillerde gerçekleştirilmiştir. Aynı yıl, beş kanal ile 1.767 bin saat yurt içi, iki kanal ile 816 bin saat yurt dışı olmak üzere toplam 2.583 bin saat televizyon yayını gerçekleştirilmiştir. 1999 yılına göre , radyo yayın süresi %7,6, televizyon yayın süresi de %2,1 oranında artmıştır.
3- Satışlar :
Bu grupta yer alan tarım, imalat ve hizmet sektörlerinde faaliyet gösteren kuruluşların 2000 yılı toplam hasılatları 504.071 milyar lira alarak gerçekleştirmiştir.
a) Tarım :
Bu sektörlerde yer alan AOÇ’nin 2000 yılı satışı 7.098 milyar lira olmuştur.
b) İmalat :
İmalat sektöründe yer alan SSK İlaç Sanayi Müessesesi, Acıpayam Selüloz Sanayii ve Ticaret A.Ş. ve Uşak Seramik A.Ş’nin 2000 yılı hasılatları 10.275 milyar liradır.
c) Hizmet :
2000 yılında hizmet sektöründe 17 kuruluş yer almıştır. Bunların elde ettiği 486.698 milyar liranın; 405.265 milyar lirası satış hasılatı, 81.433 milyar lirası da diğer gelirlerdir.
Bu sektörde yer alan TRT, 2000 yılında elde ettiği 218.177 milyar lira satış hasılatını; elektrik hasılatından alınan paylardan, bandrol gelirlerinden, Hazine’den alınmış olan TRT-INT uydu kanal ücretinden, 4395 sayılı Kanunla Türk Telekomünikasyon A.Ş. hasılatından alınan %2,5 TRT payı gelirinin %7’sine tekabül eden meblağdan, reklam ve yurtdışı gelirlerden sağlamıştır.
YURT-KUR gelirlerinde görülen 17.255 milyar lira; öğrenim kredisi gelirlerinden, yurt işletme gelirlerinden, kira ve katkı kredisi gelirlerinden meydana gelmiştir.
Milli Piyango İdaresi net satış hasılatı 115.658 milyon lira; piyango bileti, sayısal loto ve hemen kazan bilet geliridir.
Olimpiyat Oyunları Hazırlık ve Düzenleme Kurulu gelirlerinde görülen 16.898 milyon lira; spor toto hasılatının %1’inden, Milli Piyango İdaresi Genel Müdürlüğü’nün bir önceki yıla ait safi hasılatının %5’inden, Konut Fonunda toplanan aylık gelirin %1’inden, her yıl konsolide bütçeden ayrılan paydan, İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin tasdik edilen bütçesinin %1’inden, at yarışları müşterek bahis bilet satış hasılatının %1’i ve diğer gelirlerden oluşuyor.
Ataköy Turizm Tesisleri ve Ticaret A.Ş. satış hasılatı 6.013 milyar lira ile Yasataş A.Ş. satış geliri 113 milyar lira dükkan ve soğuk hava deposu kira geliridir.
Türk Patent Enstitüsü satış hasılatındaki 3.609 milyar lira; marka, patent, endüstriyel tasarım ve kitap gelirlerinden oluşmaktadır.
MTA satış hasılatında görülen 42.788 milyar lira; kuruluşlara gerçek ve tüzel kişilere yapılan etüd gelirlerini, maden arama katılım payı gelirlerini, kamu kuruluşlarına yapılan tetkik ve tahlil gelirlerini ve maden sahaları devir hakkı gelirlerini ifade etmektedir.
2.094 milyar lira tutarındaki Milli Prodüktivite Merkezi gelirleri; Hazine ödeneğinden, aidat gelirlerinden, hizmet karşılığı (kurs, seminer) sağlanan gelirlerden, yayın gelirlerinden oluşmaktadır.
Elektrik İşleri Etüd İdaresi gelirlerinde görülen 10.125 milyar lira; Hazine yardımından, etüd gelirlerinden ve diğer gelirlerden meydana gelmiştir.
Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı gelirlerinde görülen 5.298 milyar lira; proje gelirlerinden, Başbakanlık bütçesi transfer ödeneğinden, fonlardan aktarılan gelirler ile diğer gelirlerden oluşmaktadır.
Türkiye İş Kurumu satış hasılatı olan 18.907 milyar lira; işçi çalışma ve kimlik karnesi satışları, sözleşme satışları, yurtiçi ve yurtdışı masraf hasılatı, özürlü istihdam gelirleri, daimi işçi sınav ücretleri, faiz gelirleri, Hazine yardımları, kira ve arızi satış gelirleridir.
7.933 milyar lira tutarındaki Türkiye Atom Enerjisi Kurumu geliri; Hazine yardımı ile mal ve hizmet gelirinden oluşmaktadır.
GAP İdaresi gelirlerinde görülen 9.672 milyar lira; genel bütçeden ve Maliye Bakanlığı bütçesinin yedek ödeneğinden aktarılan tutarıdır.
4-Stoklar :
T.Vakıflar Bankası’nın dışında kalan diğer kuruluşların stokları 1999 yılına göre %106 oranında 7.965 milyar lira artarak 15.512 milyar lira olarak gerçekleşmiştir.
2000 yılı stokları içindeki en büyük pay 7.390 milyar lira ile ilk madde ve malzeme stoklarına ait olup, bu stokları 6.296 milyar lira ile diğer stoklar, 935 milyar lira ile yarı mamul, 855 milyar lira ile mamul, 35 milyar ile de emtia stokları izlemektedir.
T.Vakıflar Bankası’nın 1999 yılında 1.391 milyar lira olarak gerçekleşen malzeme stokları ise %35 oranında 490 milyar lira artarak 1.881 milyar lira olarak gerçekleşmiştir.
5-İşletme sonuçları :
Diğer kuruluşların 2000 yılı dönem sonuçları aşağıdaki 116 sayılı çizelgede gösterilmiştir.
Çizelge : 116- Diğer kuruluşların dönem sonuçları (Milyar TL)
Diğer kuruluşlar kapsamında değerlendirilen kamu idareleri ve şirketler; teşkilat kanunlarında denetimi YDK tarafından yapılması öngörülen, genel bütçeden yardım alan bağımsız bütçeli idarelerle, ilgili mevzuatlarında YDK denetimine tabii olmamakla birlikte, TBMM KİT Komisyonu’nun aldığı kararlar gereğince sermayesinin yarısından fazlası kamuya ait olan ya da sonradan bu kapsama giren kuruluş ve şirketlerdir.
Diğer kuruluşlar başlığı altında incelenen toplam 29 kuruluştan; 19’u hizmetler, 6’sı imalat, 3’ü mali ve 1’i de tarım sektöründe faaliyet göstermektedir. Bu kuruluşlar içinde sermayesindeki kamu payı %51 oranının üzerinde bulunan iştirak niteliğindeki şirketlerin sayısı her yıl değişmektedir. Bu şirketlerden Kalkınma Holding AŞ ile Damızlık İnek ve Süt Ürünleri A.Ş’nin tasfiye işlemleri 2001 yılında tamamlanmış, Güven Sigorta Türk Anonim Şirketi sermayesindeki kamu hisseleri de satılarak özelleştirilmiştir. Çoğunluğu Kalkınma Bankası’nın iştiraki durumunda olan diğer şirketlerdeki kamu paylarının özeleştirme çalışmaları devam etmektedir. 2000 yılı faaliyet döneminde bu şirketlerden Uşak Seramik A.Ş, Kalkınma Holding A.Ş ve DİSÜTAŞ’ın dönem sonucunda zarar oluşmuş, diğerlerinin dönem sonucu ise karlılıkla kapanmıştır.
KİT sistemi içinde olmamakla birlikte teşkilat kanunlarında YDK tarafından denetlenmesi öngörülen ve Devlet bütçesinden yardım alarak faaliyetlerini sürdüren bağımsız bütçeli 14 hizmet kuruluşundan sadece TOKİ ile GAP İdaresinin 2000 yılı faaliyetleri sonucu gider fazlasıyla kapanmış, diğer 12 idarenin dönem sonucunda gelir fazlası meydana gelmiştir.
T.Vakıflar Bankası Anonim Ortaklığı’nın kuruluşunu düzenleyen 6219 Sayılı Kanunun 14 üncü maddesi gereğince YDK tarafından denetlenen Bankanın 2000 yılı faaliyetleri sonucunda 55,9 trilyon lira tutarında dönem karı oluşmuştur. Ayrıca, Kalkınma Menkul Değerler AŞ ile Güven Sigorta T.A.Ş’nin de 2000 yılı faaliyetleri karlılıkla sonuçlanmıştır.
Denetimi YDK’ya verilip KİT niteliğinde olmayan bu kuruluşların 2000 yılı yatırım harcamaları 403,7 trilyon lira olarak gerçekleşmiş olup, başlıca yatırımcı kuruluşlar; 31,9 trilyon lira ile Yüksek Öğrenim Kurumu, 12,7 trilyon lira ile TRT, 9,3 trilyon lira ile İş ve İşçi Bulma Kurumu, 6,8 trilyon lira ile MTA, 6,7 trilyon lira ile GAP Bölge Teşkilatı, 2,5 trilyon lira ile Paten Enstitüsü, 1,4 trilyon lira ile TAEK, 1,2 trilyon lira ile EİE, 450 milyar lira ile Uşak Seramik A.Ş., 394 milyar lira ile Milli Piyango İdaresi, 329 trilyon lira ile İller Bankası, 196 milyar ile Türkiye Kalkınma Bankası, 163 milyar lira ile AOÇ’dir.
Bu kuruluşlar çok çeşitli hizmetleri içerdiğinden özel yatırım sorunları yerine müşterek durum arz eden başlıca sorunları tespit edilmiş ve aşağıda sıralanmıştır;
-Yatırımlarında en önemli sorun yeterli kaynak bulunamamasıdır.
-Bazılarında yeterli teknik kadronun kurulamayışı yatırım ödeneklerinin zamanında
kullanılmamasına yol açmıştır.
-Teknolojik yenilikler hızlı bir trend takip etmekte olup bitirilen yatırımlar
daha başlangıçta teknolojik gelişimin gerisinde kalmaktadır.
-Birimler arasında yeterli koordinasyon kurulamadığından yeni atıl kapasitelerde
yaratılabilmektedir.
-İnşaat yatırımlarında istihkaklar, kontroller ve kabullerde çeşitli sorunlarla
karşılaşılmaktadır.
-Bazı yatırımcı kuruluşlara verilen ödeneklerin %80 - %90’ı bu kuruluşlarda
personel istihkaklarına tahsis edilmiştir.