İÇİNDEKİLER

GİRİŞ

Cumhuriyetin ilanından sonra özel sektör ağırlıklı ekonomik politikalar benimsenmiştir. Başlangıçta Osmanlı İmparatorluğu’ndan devralınan kuruluşları işletmek üzere  kurulmaya başlanan kamu iktisadi teşebbüslerinin önemi, devletçilik politikalarının ağır bastığı 1930’lu yıllarda daha da artmıştır. Diğer ülkelerde olduğu gibi Türkiye’de de sosyal ve özellikle ekonomik nedenlerle ihtiyaç duyulan kuruluşların genel ekonomi içindeki önem ve ağırlığı 2000’li yıllara kadar devam etmiştir.

Ekonomik ve siyasi sistemi ne olursa olsun, her ülkede az veya çok sayıda yer alan bu kuruluşlar, ülkemizde esas itibariyle iktisadi alanda ticari faaliyette bulunmak üzere kurulmuşlardır. Son yıllarda hızlanan özeleştirme çalışmaları kapsamında; iktisadi devlet teşekküllerinin yanı sıra, sahalarında tekel olma özellikleri ile temel mal ve hizmet üretme işlevlerine sahip olan kamu iktisadi kuruluşlarının bu statüleri ile işlevleri daraltılarak kaldırılmaya çalışılmaktadır.

KİT’lerin  işlevlerinin özel sektöre devredilmesine yönelik çalışmalar, 1984 yılında yürürlüğe giren Tasarrufların Teşviki ve Kamu Yatırımlarının Hızlandırılmasına Dair 2983 sayılı Kanun ve 1986 yılında yürürlüğe giren 3291 sayılı Kanun ile başlatılmıştır. 27.11.1994 tarihinde yürürlüğe giren 4046 sayılı Kanunla genel özelleştirme uygulamaları, 27.01.2000 tarih ve 4502 sayılı Kanunla telekomünikasyon işlemlerinin özelleştirilmesi, 15.11.2000 tarih ve 4603 sayılı Kanunla kamu bankalarının özelleştirilmesi hususları düzenlenmiştir. Enerji sektöründeki özel sektörün faaliyetleri ise; 04.12.1984 tarih ve 3096 sayılı, 22.02.1994 tarih ve 3974 sayılı, 08.06.1994 tarih ve 3396 sayılı, 24.11.1994 tarih ve 4046 sayılı, 16.07.1997 tarih ve 4283 sayılı kanunlar kapsamında yürütülmektedir.

 Her ülke için geçerli tek bir kamu iktisadi teşebbüsü (KİT) tanımı bulunmadığı gibi, Türkiye’de de Anayasada, KİT’lerin TBMM’nce denetlenmesine ilişkin 3346 sayılı Kanunda ve KİT’lerin hukukunu düzenleyen 233 sayılı KHK’de farklı kamu iktisadi teşebbüsleri tanımı bulunmaktadır. Çıkarılan özelleştirme kanunlarının kapsamına alınan kuruluşlar da KİT’lerin hukukunu düzenleyen 233 sayılı KHK’nın dışına çıkarılarak özel hukuk hükümlerine tabi tutulmaktadır.

72 sayılı KHK’nin 27’nci maddesi gereğince hazırlanması öngörülen genel rapor, kapsamındaki kuruluşların çoğunluğunun KİT olması nedeniyle 1998 yılına kadar KİT Genel Raporu adı altında yayımlanmış, YDK tarafından denetlenen sosyal güvenlik kuruluşları, fonlar, diğer kuruluşlar ve iştiraklere de bu Rapor’da yer verilmiştir.

Denetlenen kuruluşların yıllık faaliyetlerinin sonuçlarını sektör esasına bağlı olarak, topluca belirten ve değerlendiren rapor; 1999 yılından itibaren “Genel Rapor” başlığı altında yayımlanmaya başlamıştır.

Genel Rapor’da yer alan çizelge ve bilgilerdeki KİT ayrımı; esas olarak 233 sayılı KHK kapsamındaki KİT tanımına göre yapılmış olup, 4046 sayılı Özelleştirme Kanunu, 4502 sayılı Telgraf ve Telefon Kanununda değişiklik yapan Kanun, 4603 sayılı üç kamu bankası hakkındaki Kanun ile 233 sayılı KHK’nın dışına çıkarılmış olan kuruluşlardan sermaye payı %50’nin altına düşmemiş olanlar da KİT’ler içinde değerlendirilmiştir.

Kuruluşların incelemesi; tarım, sanayi ve hizmetler sektörleri olmak üzere üç ana sektör itibariyle yapılmış olup, sanayi sektörünü; madencilik, imalat ve enerji, hizmetler sektörünü ise; ulaştırma-haberleşme, ticaret, bankacılık-sigortacılık ile diğer hizmetler alt sektörleri oluşturmaktadır. Ancak, hizmetler sektörü içinde yer alan bankacılık ve sigortacılık alt sektöründe faaliyet gösteren kuruluşlara ait rakamlar, gerek içinde bulunduğu hizmetler sektörü, gerekse toplam tutarları önemli ölçüde etkilediğinden, KİT toplamı içinde “mali kuruluşlar” başlığı altında ayrı bir toplam olarak gösterilmiş, parasal olarak aynı bazda olmayan tablolara mali kuruluşlarla ait rakamlar dahil edilmemiştir.

2000 yılına ilişkin Genel Rapor’da; Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu Hakkında 72 sayılı KHK kapsamında denetlenen kuruluşlara ait incelemeler;

-KİT’ler,

-Sosyal güvenlik kuruluşları,

-Fonlar,

-Diğer kuruluşlar,

-İştirakler

bölüm başlıkları altında yapılmış olup, bu bölümlerde söz konusu kuruluşların;

-Tarihçesi, hukuki yapısı ve denetimi,

-Türkiye ekonomisi içindeki yeri,

-İstihdam durumu,

-Mali bünye ve finansman durumu,

-İşletme çalışmaları,

-Yatırımları,

-KİT’lerin özelleştirilmesi çalışmaları

incelenmiş, denetime tabi kuruluşlarla ilgili olarak tespit edilen sorunlar ve öneriler ayrı bir bölüm başlığı altında toplanmıştır.

Raporda yıllar itibariyle yapılan karşılaştırmalarda, fiyat artışlarından kaynaklanan rakamsal değişmelerin etkisini ortadan kaldırmak için DİE tarafından hazırlanan 1994=100 bazlı toptan eşya ve tüketici fiyat indekslerinden yararlanılmıştır.

Yıllık enflasyon rakamları ve 1994=100 bazlı fiyat indeksleri (Kaynak : DİE)

Rapor kapsamına giren kuruluşlara ait başlıca bilgilere rapor ekinde yer verilmek suretiyle, yararlanmak isteyenlerin değişik ihtiyaçlarının da karşılanması amaçlanmıştır.

KİT’ler ve denetime giren kuruluşlarla ilgili; kesinleşmiş ve bu nedenle doğru ve yeni bilgileri ihtiva eden rapor, konusunda temel ve sürekli bir kaynak olma özelliği taşımaktadır.