A-Mevzuat:

Cumhuriyetin başlangıcından itibaren kalkınmada özel teşebbüse stratejik önem ve yer verilmiş olup, Türk sanayisinin finansmanı için 1925 yılında 633 sayılı Kanunla “Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası” kurulmuştur. Söz konusu Kanun’un 2 nci maddesinde “iştirak sureti ile tesisatı sınaiyede bulunmak ve işletmek” hükmü uyarınca devletin özel sektör sermayesine iştirakinin hukuki dayanağı ortaya konmuş ve bu amaçla uygulama başlatılmıştır.

Cumhuriyetin ilk on yılı içinde özel girişim desteklenmiş olmasına karşılık, özellikle 1929-1930 yıllarındaki dünya ekonomik krizinin istihdama ve iktisadi kalkınmaya olan olumsuz etkileri nedeniyle, Türkiye’de de iktisadi hayata müdahaleye ihtiyaç duyulmuştur. Ekonomik ve mali politika araçlarının devlet uygulamaları ile ortaya konması ihtiyacı karşısında devletçilik anlayışı ve zaman içinde de karma ekonomik modeller benimsenmiştir.

İkinci Dünya Savaşı öncesinde ve sonrasında, hatta özel teşebbüs ile kalkınmayı esas alan 1950 yılı siyasi iktidar değişikliğinden sonra da çeşitli kamu iktisadi teşebbüsleri kurulmuş, kuruluş kanunlarında özel sektör şirketlerinin sermayelerine iştirak konusu hükme bağlanmıştır. Öte yandan KİT’leri toplu düzenlemeye tabi tutan çeşitli kanun ve KHK’lerde de iştirak konusunda hükümler yeralmıştır.

KİT'leri bir sistem çerçevesinde düzenleyen 18.6.1984 tarih ve 233 sayılı KHK’nin 2 nci maddesinin 6 ncı fıkrasında; iştirak, “devlet teşekküllerinin veya kamu iktisadi kuruluşlarının veya bağlı ortaklıkların, sermayelerinin en az %15, en çok %50 sine sahip bulunacakları anonim şirketlerdir” şeklinde tanımlanmıştır.

233 sayılı KHK’da iştiraklerle ilgili olarak;

-Teşebbüsler ve bağlı ortaklıkların; anonim şirket statüsünde olan ortaklıkların en az %15’ine, en çok %50’sine iştirak edebilecekleri,

-Teşebbüs veya bağlı ortaklığın bir anonim şirkete iştirakinin, ilgili teşebbüsün önerisi ve YPK kararı ile olacağı,

-İştirakin sermaye artırması halinde teşebbüs veya bağlı ortaklık payının %15’in altına düşürülemeyeceği,

-Aynı ortaklığa birden fazla teşebbüs veya bağlı ortaklığın iştirak edemeyeceği,

-İştiraklerin yönetim kurullarında, teşebbüs veya bağlı ortaklığı temsilen her %15 hisse için en az bir üye bulundurulacağı, teşebbüs ve bağlı ortaklık temsilcilerinin yönetim kurulu üyesi oldukları anonim şirketin faaliyetleri ve mali durumu hakkında teşebbüs ve bağlı ortaklığa bilgi vermekle yükümlü oldukları,

-İştiraklerin tasfiye, devir ve satışına YPK’nın karar vereceği,

-Teşebbüs veya bağlı ortaklıkların 233 sayılı KHK hükümleriyle bağlı olmaksızın yurt dışında şirket kurmalarına veya kurulmuş şirketlere iştirak etmelerine izin vermeye ve bu konudaki esasları kurumlar itibariyle belirlemeye Bakanlar Kurulunun yetkili olduğu hususları düzenlenmiştir.

Zaman içinde şirketlerde yapılan sermaye artışlarına özel sektörün katılmaması nedeniyle taahhüt edilmeyen sermaye artışlarının kamu tarafından taahhüt edilmesi veya şirketlerin nakit ihtiyaçlarının karşılanması için verilen ve geri dönmeyen kredilerin sermayeye mahsup edilmesi sonucu bazı şirketlerdeki kamu payı %50’nin üzerine çıkmıştır.

Çeşitli nedenlerle, kamu sermayesi %50’nin üzerine çıkan şirketlere bağlı ortaklık statüsü kazandırılması için gerekli olan YPK kararının istihsal edilememesi, yada kamu sermaye payının %50’nin altına düşürülmesi hususunda gerekli tedbirlerin alınamaması sonucu bu şirketler Anayasa’nın 165 inci maddesinde öngörülen TBMM denetiminin dışında kalmışlardır.

TBMM KİT Komisyonu 04.12.1992 tarih ve 40 sayılı kararı ile “sermayelerinin yarısından fazlası kamuya ait olan ve iştirak statüsünde bulunan şirketlerin Anayasa’nın 165 inci maddesi ve 3346 sayılı Kanun’un 2 nci maddesi gereğince TBMM’ce denetlenmesine" karar vermiş olup, Başbakanlığın görevlendirmesi üzerine bu kuruluşların denetimleri TBMM adına YDK tarafından yapılmaktadır.

4046 sayılı Kanunda da; özelleştirme programında olan kuruluşlardaki sermaye payı %50'nin altına düşünceye kadar bu kuruluşların YDK tarafından denetlenmesi öngörülmüştür.

1999 yıl sonu itibariyle, kamu sermaye payı %50’nin üzerinde olan 33 şirketin; 15’i yabancı sermayeli veya yabancı ülke kanunlarına göre kurulmuş şirketler olup, 1 adeti tasfiye halinde olmak üzere 17’sinin denetimi söz konusu karar doğrultusunda YDK tarafından denetlenmektedir. T.C. Merkez Bankası ise sermayesindeki kamu payı %77,9 olmasına rağmen 3346 sayılı Kanun’un 2 nci maddesi ile bu Kanunla konulan denetimin dışında tutulmuştur.

B- Uygulama:

İştiraklere ait toplu bilgiler aşağıdaki 86 sayılı çizelgede, ayrıntılı bilgiler ise Ek:4 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir.

Çizelge 86 - İştiraklere ait başlıca bilgiler

1999 yıl sonu itibariyle YDK’nın denetimine tabi kuruluşların iştirak ettiği 219 şirketin; 99’una bir kuruluş, 18’ine birden fazla kuruluş ortak bulunmakta, 27 adedi tasfiye halinde veya faaliyeti bulunmamakta, 59 adedi yabancı sermayeli veya başka devletlerin hukukuna göre kurulup faaliyet göstermekte ve 16 adedinde de %50'den fazla kamu payı bulunmaktadır.

1998 yıl sonu itibariyle 371,9 trilyon lira olan iştiraklerin nominal (esas) sermayeleri 1999 yılında %78,8 oranında artarak 665,1 trilyon liraya yükseltilmiştir. Bu artışta; sermaye artışlarının yanı sıra, yeni iştirak edilen şirketler ve yabancı para değerindeki değişmeler de etkili olmuştur. 665,1 trilyon lira tutarındaki nominal sermayenin %93,4 oranında 620,9 trilyon lirası ödenmiştir.

1998 yılında 199 olan iştirak sayısı, 1999 yılında 25 şirketin ilavesi ve 5 şirketin tenzili sonucu 219’a ulaşmıştır. 1999 yılında iştirakler listesine eklenen 25 şirketin esas sermayeleri toplamı 37,5 trilyon lira olup, 33,1 trilyon lirası ödenmiştir. Söz konusu 25 şirketin esas sermayesinin %25 oranında 9,4 trilyon lirası kamuya ait olup, 4,4 trilyon lirası ödenmiştir.

İştiraklerin 665,1 trilyon lira tutarındaki nominal sermayelerinin; %23 oranında 153 trilyon lirası KİT’ler ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından taahhüt edilmiş, taahhüt edilen tutarın da %94,1 oranında 143,9 trilyon lirası ödenmiştir.

KİT'lerin iştirak edilen şirketlerin sermayesine katılma oranı; 1998 yılında %21,4 iken 1999 yılında 1,6 puan artarak %23’e yükselmiştir.

1999 yıl sonu itibariyle tasfiye halindeki veya faaliyeti olmayan 27 iştirakin dışındaki 192 şirketin; 91’inin dönem sonuçlarının karla, 28’inin dönem sonuçlarının zararla sonuçlandığı tespit edildiği halde, kalan 73 şirketin dönem sonuçları hakkında bilgi alınamamış olması, kuruluşların iştirakleri üzerindeki ilgilerinin ve hakimiyetlerinin ne kadar az olduğunu göstermektedir.

1999 yılında faaliyet gösteren şirketlerin tespit edilen dönem karları toplamı önceki yıla göre 232,7 trilyon lira artarak 610,4 trilyon liraya ulaşırken, dönem zararları toplamı 54 trilyon lira noksanıyla 13,4 trilyon lira olarak gerçekleşmiştir.

YDK’nın denetimine tabi kuruluşların sermayesine iştirak ettiği 219 şirketin; 5’i hizmet konsorsiyumu şeklinde kurulmuş olup, 33’ünde sermayeye katılma oranı %50’nin üzerinde, 79 adedinde ise %15 oranının altındadır.

KİT'lerle ilgili hususları düzenleyen 233 sayılı KHK’de; bir anonim şirkete iştirak için teşebbüs veya bağlı ortaklığın, şirket sermayesine katılma payının en az %15 olması şartı getirilmiş olmasına, bu oranın ortaklığın sermaye artırması halinde de %15’den aşağıya düşürülmemesi yönünde bir amir hüküm bulunmasına rağmen, 79 iştirakteki kamu payının bu oranın altında bulunması ve bu durumdaki şirketlerin yönetim kurullarında temsilci bulundurulmaması, kamu kaynaklarının kamunun inisiyatifi dışında kullanılmasına neden olmaktadır.

Yine 233 sayılı KHK’nin 27/3 maddesi gereğince, aynı iştirake birden fazla teşebbüs veya bağlı ortaklığın katılamaması gerekirken, rapor eki (Ek:4) tabloda da görüleceği üzere 32 şirkette birden fazla kamu iktisadi teşebbüsünün değişik oranlarda payla ortaklık yapmaları ve birbirlerinden bağımsız işletme politikaları uygulamaları; amaca yönelik birlikteliğin ve kamu kaynaklarının yerinde ve etkin kullanımının yanı sıra, şirketlerin yönetim kurullarında kamu paylarının yeterince temsilini de engellemektedir.